કારતક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની તેરસ, એટલે કે ધનતેરસ, દિવાળીના તહેવારોની શરૂઆતનું મહત્ત્વનું પર્વ છે. આ દિવસે માતા લક્ષ્મી, કુબેર દેવતા અને ભગવાન ધન્વંતરિની પૂજા કરવાની પરંપરા છે. તેમની સાથે મૃત્યુના દેવતા યમરાજની પણ પૂજા કરવામાં આવે છે અને ઘરના મુખ્ય દરવાજે યમ દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા છે કે યમ દીવો પ્રગટાવવાથી પરિવારના સભ્યોને અકાળ મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી. આ દીવાને યમ દીપમ અથવા યમ દીપદાન પણ કહેવામાં આવે છે. મોટાભાગના લોકો ધનતેરસના દિવસે જ યમ દીવો પ્રગટાવે છે, જ્યારે કેટલાક લોકો નાની દિવાળીના દિવસે પણ તેને પ્રગટાવે છે.
યમ દીવો પ્રગટાવવાની વિધિ: ધનતેરસના દિવસે સાંજે ઘરના મુખ્ય દરવાજા પર યમ દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. પહેલાં માતા લક્ષ્મી, કુબેર દેવતા અને ભગવાન ધન્વંતરિની વિધિવત્ પૂજા કરવી. પૂજા પૂર્ણ થયા બાદ યમરાજના નામનો ચાર મુખવાળો દીવો તૈયાર કરવો. આ દીવામાં ચાર વાટ મૂકવી અને સરસવ કે તલના તેલથી પ્રગટાવવો. દીવો રાખતાં પહેલાં તેની નીચે થોડા અક્ષત એટલે કે ચોખા મૂકવા. દીવાને એવી રીતે રાખવો કે તેનું મુખ દક્ષિણ દિશા તરફ રહે. દીવો પ્રગટાવ્યા બાદ હાથ જોડીને યમરાજનું સ્મરણ કરવું અને પરિવારના સભ્યોના લાંબા આયુષ્ય, સારા સ્વાસ્થ્ય તથા અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરવી.
પૌરાણિક કથા: એક પૌરાણિક કથા અનુસાર, રાજા હેમના પુત્રની કુંડળીમાં લગ્નના ચોથા દિવસે મૃત્યુનો યોગ હતો. જ્યારે યમરાજના દૂત રાજકુમારના પ્રાણ લેવા આવ્યા, ત્યારે તેમની પત્નીએ દીવો પ્રગટાવીને આખું ઘર શણગાર્યું અને યમદૂતોનું ધ્યાન ભટકાવ્યું. આખી રાત યમરાજના નામનો દીવો પ્રગટતો રહ્યો અને રાજકુમારનો જીવ બચી ગયો. ત્યારથી એવી માન્યતા શરૂ થઈ કે ધનતેરસના દિવસે યમરાજના નામે દીપદાન કરવાથી અકાળ મૃત્યુનો ભય ટળે છે.
યમ દીવો પ્રગટાવતી વખતે આ મંત્રનો જાપ કરવો શુભ માનવામાં આવે છે: મૃત્યુના પાશદંડાભ્યાં કાલેન ચ મયા સહ। ત્રયોદશ્યાં દીપદાનાત્ સૂર્યજઃ પ્રીયતાં મમ॥ તેનો અર્થ છે કે મૃત્યુના પાશ અને દંડથી રક્ષણ આપનારા સૂર્યપુત્ર યમરાજ ધનતેરસના દિવસે કરવામાં આવેલા દીપદાનથી પ્રસન્ન થાય અને પરિવારનું રક્ષણ કરે.
આ વર્ષનો શુભ સમય: યમ દીવો 6 નવેમ્બર 2026, શુક્રવારના રોજ પ્રગટાવવાનો છે. ત્રયોદશી તિથિ 6 નવેમ્બર 2026ના સવારે 10:30 વાગ્યે શરૂ થશે અને 7 નવેમ્બર 2026ના સવારે 10:47 વાગ્યે સમાપ્ત થશે. યમ દીવો પ્રગટાવવાનો શુભ સમય 6 નવેમ્બર 2026, સાંજે 5:33 થી 6:51 વાગ્યા સુધીનો રહેશે.
નોંધ: આ માહિતી સામાન્ય જાણકારી અને ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે. તારીખ, તિથિ અને મુહૂર્તની વિગતો સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ ચકાસી લેવી. અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ મળવાની વાત ધાર્મિક માન્યતા છે, વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત હકીકત નથી.