હિન્દુ ધર્મમાં પૂજા-પાઠ માત્ર દેવી-દેવતાઓની આરાધના પૂરતી સીમિત નથી. તેની સાથે અનેક પરંપરાઓ જોડાયેલી છે, જેનું ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ છે. તેમાંની એક પરંપરા એ છે કે પૂજા શરૂ કરતા પહેલા યજમાન, પૂજા સામગ્રી અને પૂજા સ્થળ પર પાણી છાંટવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે જ્યારે યજમાન પૂજા માટે બેસે છે, ત્યારે પંડિતજી મંત્રોચ્ચાર કરીને પાણી છાંટે છે. આ દરમિયાન 'ઓમ અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિ વા, યઃ સ્મરેત્ પુણ્ડરીકાક્ષં સઃ બાહ્યાભ્યન્તરઃ શુચિઃ' મંત્રનો જાપ કરવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ મંત્ર ભગવાન વિષ્ણુની મહિમા દર્શાવે છે. તેનો ભાવ એ છે કે વ્યક્તિ કોઈ પણ અવસ્થામાં હોય, જો તે પૂજા-પાઠમાં ભગવાન વિષ્ણુનું નામ સ્મરણ કરે તો તે બહાર અને અંદરથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
પૂજા પહેલા પાણી છાંટવાનો અર્થ શું?
પૂજા કરતા પહેલા પાણી છાંટવાને શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા સાથે જોડવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે પૂજા માટે બેસતા પહેલા માત્ર શરીરની સફાઈ જરૂરી નથી, પરંતુ મનને પણ શાંત અને પૂજા માટે તૈયાર કરવું જરૂરી છે. આ કારણથી મંત્રોચ્ચાર સાથે પાણી છાંટવામાં આવે છે.
'ઓમ અપવિત્રઃ પવિત્રો' મંત્ર કેમ બોલવામાં આવે છે?
પૂજા દરમિયાન બોલવામાં આવતા આ મંત્રમાં ભગવાન વિષ્ણુને 'પુંડરીકાક્ષ' એટલે કે કમળ જેવા સુંદર નેત્રોવાળા ભગવાનના રૂપમાં યાદ કરવામાં આવે છે. મંત્રનો મૂળ ભાવ એ છે કે મનુષ્ય કોઈ પણ સ્થિતિમાં હોય, ભગવાનનું સ્મરણ તેની અંદર શુદ્ધતા અને પવિત્રતાનો ભાવ જગાવી શકે છે. આ માટે પંડિતજી યજમાન પર પાણી છાંટતી વખતે આ મંત્રનો જાપ કરે છે.
પાણી અને ભગવાન વિષ્ણુનો સંબંધ શું?
હિન્દુ ધાર્મિક માન્યતાઓમાં પાણીને જીવનનો આધાર અને પવિત્રતા સાથે જોડાયેલું તત્વ માનવામાં આવ્યું છે. ભગવાન વિષ્ણુના ક્ષીરસાગરમાં શયન કરવા અને તેમની નાભિમાંથી કમળ પ્રગટ થવાની પૌરાણિક કથા પણ પાણી અને સૃષ્ટિનો સંબંધ દર્શાવે છે. આ કમળથી બ્રહ્માજીનો જન્મ અને તેમના દ્વારા સૃષ્ટિની રચના થઈ હોવાની માન્યતા છે. આ કારણથી પૂજામાં પાણીનું વિશેષ સ્થાન માનવામાં આવે છે.
કમળ સાથે કેમ જોડાયેલી છે આ પરંપરા?
કમળ હિન્દુ ધર્મમાં પવિત્રતા અને અનાસક્તિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. કમળ પાણીમાં ખીલે છે, પરંતુ તેના પાન પર પાણી લાંબા સમય સુધી ટકતું નથી. આ ઉદાહરણ જીવનને એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ સાથે જોડે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર વ્યક્તિએ સંસારમાં રહેતાં પોતાના કર્તવ્યો નિભાવવા જોઈએ, પરંતુ મોહ-માયામાં સંપૂર્ણપણે ડૂબવું ન જોઈએ. તેવી જ રીતે પૂજા પહેલાં પાણી છાંટવું એ મનને શુદ્ધ કરવાની અને ભગવાન તરફ કેન્દ્રિત કરવાની ભાવના સાથે સંકળાયેલું છે.
પૂજાની સામગ્રી પર કેમ પાણી છાંટવામાં આવે છે?
પૂજામાં વપરાતી સામગ્રીને પણ પહેલા શુદ્ધ કરવાની પરંપરા છે. ફૂલ, અક્ષત, ફળ, દીવો, કળશ અને બીજી પૂજા સામગ્રી પર પાણી છાંટીને તેને પૂજા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા છે કે આ પ્રક્રિયાથી પૂજન સામગ્રી પવિત્ર ભાવ સાથે ભગવાનને અર્પિત કરવામાં આવે છે.
શંખના જળનું શું મહત્વ છે?
હિન્દુ ધર્મમાં શંખને ખૂબ પવિત્ર માનવામાં આવ્યો છે. અનેક ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોમાં શંખમાં પાણી ભરીને તેને છાંટવામાં આવે છે. શંખથી પાણી છાંટવાથી પૂજા સ્થળ અને વાતાવરણની શુદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવે છે.