ઘણા વ્યવસાયો શરૂઆતમાં સારી સફળતા મેળવે છે, પણ પછી તેમનો વિકાસ અટકી જાય છે. શરૂઆતનાં વર્ષો ઉત્સાહભર્યા હોય છે. ગ્રાહકો આવે છે, વેચાણ વધે છે, બિઝનેસને ઓળખ મળે છે. માલિક કર્મચારીઓ રાખે છે, મોટી ઓફિસમાં જાય છે અથવા બીજી શાખા વિશે વિચારે છે. પછી ધીમે ધીમે કંઈક બદલાય છે.
બિઝનેસ વ્યસ્ત રહે છે, પણ નફામાં સુધારો થતો નથી. જૂના ગ્રાહકો ખરીદી ચાલુ રાખે છે, પણ નવા ગ્રાહકો આકર્ષવા મુશ્કેલ બને છે. કર્મચારીઓ કામ કરે છે, તો પણ માલિકે દરેક મહત્ત્વનો નિર્ણય જાતે લેવો પડે છે. દરેક જગ્યાએ પ્રવૃત્તિ દેખાય છે, પણ પ્રગતિ ઓછી થાય છે. માલિક વિચારે છે: “અમે પહેલેથી સાબિત કરી દીધું છે કે આ બિઝનેસ સફળ થઈ શકે છે. તો પછી હવે વિકાસ માટે શા માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે?”
બિઝનેસ સ્ટ્રેટેજિસ્ટ અને 25થી વધુ પુસ્તકોના લેખક હીરવ શાહ આ પ્રશ્નનો ઉકેલ આપે છે. તેઓ કહે છે કે શરૂઆતની સફળતા અને સતત વિકાસની જરૂરિયાત અલગ અલગ હોય છે. શરૂઆતમાં બિઝનેસ સફળ થાય કારણ કે યોગ્ય સમયે બજારમાં પ્રવેશ મળ્યો, ઉપયોગી પ્રોડક્ટ મળી અથવા સ્થાપકની ઉર્જા અને સંબંધોનો લાભ મળ્યો. પછીના તબક્કામાં સારી સિસ્ટમ, નવી ક્ષમતાઓ અને અલગ અભિગમની જરૂર પડે છે. બજારની સ્થિતિ, સ્પર્ધા અને વધતો ખર્ચ પણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. પણ માલિકોએ બહાર શું થઈ રહ્યું છે તેની સાથે અંદર શું થઈ રહ્યું છે તે પણ જોવું જોઈએ.
પાંચ બાબતો પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ: ઈનોવેશન (નવીનતા), ભૂખ (ઝંખના), સાતત્ય, ટૂંકા ગાળાની વ્યૂહરચના અને લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના. રામાયણ અને મહાભારતની વાર્તાઓ આ ગુણોને સમજવા માટે ઉપયોગી ઉદાહરણો પૂરાં પાડે છે. તેમાંથી મળતા વ્યાવસાયિક પાઠ માલિકોને તેમના નિર્ણયો પર વિચાર કરવામાં મદદ કરે છે.
1. મૂળ ફોર્મ્યુલા કામ કરી ગઈ, એટલે ઈનોવેશન અટકી જાય છે
શરૂઆતની સફળતા એક ખોટી માન્યતા ઊભી કરે છે: “અમારા ગ્રાહકોને આ હંમેશાં ગમ્યું છે. હવે શું બદલવાની જરૂર છે?” એક રેસ્ટોરન્ટ એ જ મેનૂ અને સેવા ચાલુ રાખે છે. એક ગારમેન્ટ બિઝનેસ એ જ ડિઝાઇનનું પુનરાવર્તન કરે છે. સેવા આપતી કંપની એ જ પેકેજો ઓફર કરે છે, જ્યારે ગ્રાહકોની અપેક્ષાઓ બદલાય છે. બિઝનેસ પોતાની સફળ રીતને એટલી બધી પકડી રાખે છે કે તેમાં સુધારો કરવાનું બંધ કરી દે છે.
હીરવ શાહ આ સમસ્યાને રામાયણમાં હનુમાનજી અને સુરસાના મિલન સાથે જોડે છે. લંકા જતાં હનુમાનજીનો સામનો સુરસા સાથે થાય છે, જે તેમને પોતાના મુખમાં પ્રવેશવાનું કહે છે. હનુમાનજી પોતાનું કદ વધારે છે, તો સુરસા પોતાનું મુખ વધુ પહોળું કરે છે. પછી હનુમાનજી પોતાનો અભિગમ બદલે છે. તેઓ અતિ સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરે છે, સુરસાના મુખમાં પ્રવેશે છે અને ઝડપથી બહાર નીકળી જાય છે. આ રીતે તેઓ આગળ વધી શકે છે. તેનો વ્યાવસાયિક અર્થ એ છે કે જ્યારે પ્રયાસ વધારવાથી સમસ્યા હલ ન થાય, ત્યારે અભિગમ બદલવો જોઈએ.
ઓછી પુનરાવર્તિત મુલાકાતોનો સામનો કરતી રેસ્ટોરન્ટનું ઉદાહરણ લો. માલિક મોટું ડિસ્કાઉન્ટ આપવાનું ચાલુ રાખે છે. પણ ગ્રાહકો ધીમી સેવા, અસુવિધાજનક ઓર્ડરિંગ અથવા જૂના મેનૂથી અસંતુષ્ટ હોઈ શકે છે. મોટું ડિસ્કાઉન્ટ એ સમસ્યાઓને ઉકેલતું નથી. ઈનોવેશન એ સમજવાથી શરૂ થાય છે કે ગ્રાહકોને હવે શું જોઈએ છે. તેનો અર્થ પ્રોડક્ટ ફિટ સુધારવી, પેમેન્ટ સરળ બનાવવું, રાહ જોવાનો સમય ઘટાડવો, ઉપયોગી સેવા શરૂ કરવી અથવા ડિલિવરી વધુ ભરોસાપાત્ર બનાવવી હોઈ શકે છે. તેના માટે હંમેશાં મોટી શોધ કે મોંઘા ટેકનોલોજી પ્રોજેક્ટની જરૂર હોતી નથી.
હીરવ શાહનો વિચાર: “જ્યારે વિકાસ ધીમો પડે, ત્યારે પ્રયાસ વધારતા પહેલાં અભિગમની તપાસ કરો.”
તમારી જાતને પૂછો: ગ્રાહકના પ્રતિસાદને કારણે અમે છેલ્લા 6 મહિનામાં શું સુધાર્યું છે?
વ્યવહારુ પગલું: વારંવાર આવતી એક ફરિયાદ ઓળખો. એક સુધારાનું પરીક્ષણ કરો, સમીક્ષાની તારીખ નક્કી કરો અને તે મદદ કરે છે કે નહીં તે માપો.
2. માલિક કમ્ફર્ટ ઝોનમાં આવે, એટલે ભૂખ ઓછી થઈ જાય છે
શરૂઆતમાં માલિક કંઈક સાબિત કરવા માંગે છે. બનાવવાની, શીખવાની, કમાવાની અને સારું ભવિષ્ય ઘડવાની તીવ્ર ઇચ્છા હોય છે. પછી જ્યારે થોડી સફળતા મળે, ત્યારે આરામની ભાવના આવી જાય છે. નવા જોખમ લેવાની તૈયારી ઘટે છે. બજારમાં નવા પડકારો આવે તો પણ જૂની રીતે કામ ચાલુ રહે છે. આથી વિકાસ માટેની ઝંખના ઓછી થઈ જાય છે.
3. સાતત્યના અભાવે પ્રયાસો અધૂરા રહી જાય છે
ઘણા બિઝનેસ માલિકો નવો પ્લાન બનાવે છે, પણ તેને લાંબા સમય સુધી અમલમાં મૂકતા નથી. થોડા દિવસ ઉત્સાહ રહે છે, પછી ધ્યાન બીજી તરફ જાય છે. કોઈ પણ સુધારો ત્યારે જ ફળ આપે છે જ્યારે તેને સતત અમલમાં મૂકવામાં આવે. સાતત્ય વિના નવી યોજના ફક્ત કાગળ પર રહી જાય છે.
4. ટૂંકા ગાળાની વ્યૂહરચના સ્પષ્ટ ન હોવાથી તાત્કાલિક પગલાં લેવાતાં નથી
ટૂંકા ગાળાની વ્યૂહરચના એટલે નજીકના 3થી 6 મહિનામાં શું કરવું, કોને જવાબદારી આપવી અને કઈ બાબતે સુધારો લાવવો તેની સ્પષ્ટ યોજના. જો આ યોજના ન હોય, તો રોજની કામગીરીમાં વ્યસ્ત રહીને મુખ્ય લક્ષ્ય ભૂલી જવાય છે. આથી વિકાસની ગતિ ધીમી પડે છે.
5. લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચનાનો અભાવ દિશા ગુમાવે છે
લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના એટલે 3થી 5 વર્ષમાં બિઝનેસ ક્યાં પહોંચવો છે, કયા નવા બજારમાં પ્રવેશ કરવો છે, કઈ નવી ક્ષમતા ઊભી કરવી છે તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર. આ દિશા ન હોય તો નિર્ણયો અસ્થિર બને છે. આજે એક રસ્તો, કાલે બીજો રસ્તો લેવાય છે. પરિણામે સંસાધનોનો વ્યય થાય છે અને વિકાસ અટકી જાય છે.
આ પાંચ કારણો સમજીને માલિક પોતાના બિઝનેસની અંદર જ નજર કરે તો વિકાસના નવા રસ્તા ખૂલી શકે છે. જરૂરી નથી કે દરેક બાબત એકસાથે બદલવી. એક-એક પગલું ભરવાથી પણ મોટો ફરક પડે છે.