ઉત્તરાખંડના હિમાલયમાં ગ્લેશિયરો ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. UPES દેહરાદૂન અને વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જીયોલોજીના સંશોધકોના એક નવા અભ્યાસમાં આ ચિંતાજનક તસવીર સામે આવી છે. આ અભ્યાસ 15 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ડિસ્કવર જીઓ સાયન્સ (Discover Geoscience) જર્નલમાં પ્રકાશિત થયો છે.
સંશોધકોએ 1990 થી 2024 વચ્ચે પ્રકાશિત થયેલા રિસર્ચ, ફિલ્ડ સર્વે, સેટેલાઇટ ઈમેજરી અને DEM ડેટાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. તેમના મુજબ, આ સમયગાળામાં 23 મુખ્ય ગ્લેશિયરોમાં કુલ 25,621.01 મીટરનો ઘટાડો (cumulative recession) નોંધાયો છે. સરેરાશ પાછળ હટવાનો દર 23.23 મીટર પ્રતિ વર્ષ બતાવવામાં આવ્યો છે, જ્યારે રિપોર્ટની સમરી ટેબલમાં આ દર 24.63 મીટર પ્રતિ વર્ષ આપવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટની અંદર આ સરેરાશને લઈને વિસંગતતા જોવા મળે છે.
ટિહરી ગઢવાલનો ખાતલિંગ ગ્લેશિયર સૌથી ઝડપથી પાછળ હટતા ગ્લેશિયરોમાં સામેલ છે. 1965 થી 2014 દરમિયાન તેનો સરેરાશ પાછળ હટવાનો દર 88 મીટર પ્રતિ વર્ષ નોંધાયો હતો, અને આ સમયગાળામાં તે લગભગ 4.34 કિમી પાછળ હટ્યો હતો. આ કારણે ગ્લેશિયર નાના ભાગોમાં વિભાજિત (fragmented) થઈ ગયો છે.
અન્ય ગ્લેશિયરોના દર પણ ચિંતાજનક છે. પિંડારી (Pindari) માટે 2000-2018માં 45.8 મીટર પ્રતિ વર્ષ, મિલામ (Milam) માટે 1972-2018માં 37.8 મીટર પ્રતિ વર્ષ, ગંગોત્રી (Gangotri) માટે 1935-2004માં લગભગ 22 મીટર પ્રતિ વર્ષ, ચોરાબાડી (Chorabari) માટે 6.8 મીટર પ્રતિ વર્ષ અને ભાગીરથી (Bhagirathi) માટે 3.7 મીટર પ્રતિ વર્ષનો દર નોંધાયો છે. સતોપંથ (Satopanth) માટે અલગ-અલગ અભ્યાસોમાં અલગ દરો મળ્યા છે.
અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો દર્શાવે છે: ગ્લેશિયરોનો પીગળવાનો દર માત્ર તાપમાન પર નિર્ભર નથી. સુપ્રાગ્લેશિયર કાટમાળ (બરફની સપાટી પર જમા થયેલા પથ્થર અને કચરો) ઘણા ગ્લેશિયરોમાં ઇન્સ્યુલેશનનું કામ કરે છે. આ કારણે સપાટી પરનો બરફ પીગળવાનો દર ધીમો પડી શકે છે. ગ્લેશિયરની ઊંચાઈ, ઢાળ, કદ અને દિશા (orientation) પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. સમીક્ષામાં દક્ષિણ તરફના (south-facing) ગ્લેશિયરોમાં લગભગ 18% સંકોચનનો ઉલ્લેખ છે.
મિલામ ગ્લેશિયરમાં 2004 થી 2014 વચ્ચે લગભગ 480 મીટરનો ઘટાડો નોંધાયો છે, અને તેની આસપાસ લગભગ 47 ગ્લેશિયર સરોવરો (lakes) બન્યા હોવાની માહિતી મળે છે. રિપોર્ટ મુજબ લેક ગ્લેશિયરનો સરેરાશ રીટ્રીટ રેટ લગભગ 34.9 મીટર પ્રતિ વર્ષ, જ્યારે જમીની ગ્લેશિયરનો દર લગભગ 22.5 મીટર પ્રતિ વર્ષ રહ્યો હતો.
વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકોના મતે ઉત્તરાખંડના અપર અલકનંદા બેસિનમાં 1994 થી 2020 વચ્ચે ગ્લેશિયર વિસ્તારમાં 4.2 ± 2.9%નો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ જ વિસ્તારમાં સ્નાઉટ રીટ્રીટ રેટ લગભગ 9.3 મીટર પ્રતિ વર્ષથી વધીને 13.3 મીટર પ્રતિ વર્ષ થયો છે. 1994 પછી સ્નોલાઇન લગભગ 100 મીટર ઉપર ગઈ છે, અને 0.5 ચોરસ કિમીથી નાના ગ્લેશિયરોના ક્ષેત્રફળમાં 15% સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો છે.