અમેરિકાની મધ્યસત્ર (મિડ-ટર્મ) ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટ્સે આશ્ચર્યજનક પરિણામો મેળવ્યા છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ભારતનો વિપક્ષ આવા મોટા ઉલટફેર કેમ નથી સર્જી શકતો? રાજકીય નિષ્ણાતોના મતે બંને દેશોમાં લોકશાહી છે, પરંતુ ચૂંટણી પ્રણાલી, પક્ષોની આંતરિક કાર્યશૈલી અને મતદારોના વલણમાં પાયાનો તફાવત છે.
ચૂંટણી પ્રણાલી અને સમયગાળો: અમેરિકામાં પ્રમુખશાહી પદ્ધતિ છે, જ્યાં પ્રમુખપદની ચૂંટણીના બે વર્ષ પછી મિડ-ટર્મ ચૂંટણીઓ યોજાય છે. આ ચૂંટણી પ્રમુખની બે વર્ષની કામગીરી પર સીધો જનમત (રેફરન્ડમ) બની જાય છે. મતદારો સરકારના કામકાજનું મૂલ્યાંકન કરીને કોંગ્રેસના સભ્યોને મત આપે છે. ભારતની સંસદીય પ્રણાલીમાં કેન્દ્ર સરકાર માટે નિશ્ચિત મિડ-ટર્મ ચૂંટણી હોતી નથી. અહીં દર વર્ષે કોઈ રાજ્યમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી થાય છે, જે સ્થાનિક મુદ્દા પર લડાય છે, જ્યારે લોકસભા ચૂંટણી રાષ્ટ્રીય મુદ્દા અને નેતૃત્વ પર કેન્દ્રિત હોય છે.
દ્વિ-પક્ષીય વિરુદ્ધ બહુ-પક્ષીય રાજકારણ: અમેરિકામાં મુખ્યત્વે બે પક્ષો — ડેમોક્રેટિક અને રિપબ્લિકન — વચ્ચે સીધી ટક્કર હોય છે. મતદારો શાસક પક્ષથી નારાજ હોય તો તેમની પાસે વિરોધ પક્ષ સિવાય બીજો મોટો વિકલ્પ હોતો નથી. આનાથી મતોનું ધ્રુવીકરણ થાય છે અને મોટા ઉલટફેર શક્ય બને છે. ભારતમાં રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક મળીને અનેક પક્ષો સક્રિય છે. વિરોધ પક્ષો વચ્ચે મતો વિભાજિત થઈ જવાથી શાસક પક્ષ સામે એકજૂટ પડકાર ઊભો કરવો મુશ્કેલ બને છે, જોકે વિપક્ષો ગઠબંધન દ્વારા આ ખામી પૂરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
સત્તા વિરોધી લહેર અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ: અમેરિકાના ચૂંટણી ઇતિહાસ મુજબ મિડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં મોટાભાગે સત્તાધારી પ્રમુખના પક્ષને નુકસાન થાય છે, કારણ કે મતદારો સત્તાનું સંતુલન જાળવવા વિપક્ષને પસંદ કરે છે. ભારતમાં આ સમીકરણ અલગ છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની સીધી લાભાર્થી યોજનાઓ (જેમ કે મફત રાશન, આવાસ અને રોકડ સહાય)ને કારણે મોટો લાભાર્થી વર્ગ તૈયાર થયો છે, જે સત્તા વિરોધી લહેરને ઘણીવાર નિષ્ક્રિય કરી દે છે.
આંતરિક લોકશાહી અને ટોપ-ડાઉન માળખું: અમેરિકામાં પ્રાયમરી ચૂંટણીઓ થાય છે, જેમાં સામાન્ય કાર્યકરો અને મતદારો નક્કી કરે છે કે પાર્ટીનો ઉમેદવાર કોણ હશે. આ પ્રક્રિયાથી નવા, યુવા અને બળવાખોર ચહેરાઓને આગળ આવવાની તક મળે છે, જે સત્તાના સમીકરણો બદલી શકે છે. ભારતમાં મોટાભાગના પક્ષોમાં આંતરિક ચૂંટણીઓ થતી નથી. અહીં ટિકિટની વહેંચણી પક્ષના હાઈકમાન્ડ દ્વારા ઉપરથી નીચે (ટોપ-ડાઉન) થાય છે. ઘણા પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય પક્ષોમાં પરિવારવાદ કે ટોચની નેતાગીરીનું વર્ચસ્વ હોવાથી નવા ચહેરાઓને આગળ આવવાની તક ઓછી મળે છે.
આમ, ચૂંટણી પ્રણાલી, પક્ષોની આંતરિક કાર્યશૈલી અને કલ્યાણકારી યોજનાઓના કારણે ભારતમાં વિપક્ષ માટે અમેરિકાની જેમ મોટા ઉલટફેર સર્જવા મુશ્કેલ બની રહ્યા છે.