વિશ્વની બે સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વેપાર યુદ્ધમાં મોટો વળાંક આવ્યો છે. વોશિંગ્ટનમાં અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચેની મહત્વપૂર્ણ બેઠક બાદ બંને દેશોએ 60 અબજ ડોલરના પારસ્પરિક વેપાર પર આયાત ડ્યુટી (ટેરિફ) ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ કરાર હેઠળ બંને દેશો 30 અબજ ડોલર (આશરે 2.5 લાખ કરોડ રૂપિયા) મૂલ્યના બિન-સંવેદનશીલ માલસામાન પર ટેરિફમાં મોટી રાહત આપશે.
નોંધનીય છે કે ટ્રમ્પના સત્તામાં પુનરાગમન અને તેમની આક્રમક આર્થિક નીતિઓને પગલે અમેરિકાએ ચીની ઉત્પાદનો પર ભારે ટેરિફ લાદ્યા હતા. જવાબમાં ચીને અમેરિકન કૃષિ અને ઉર્જા ઉત્પાદનો પર કડક પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા. આ વેપાર યુદ્ધથી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેન ખોરવાઈ ગઈ હતી અને દ્વિપક્ષીય વેપારમાં મોટો ઘટાડો થયો હતો.
કઈ ચીજવસ્તુઓ પર મળશે ટેરિફમાં છૂટછાટ?
ચીનના વાણિજ્ય મંત્રાલયની માહિતી મુજબ, નવા કરાર હેઠળ ચીન અમેરિકાથી આયાત થતા મકાઈ, ઘઉં, જુવાર, માંસ, ડેરી ઉત્પાદનો, વનસ્પતિ તેલ, સીફૂડ, કોસ્મેટિક્સ અને મેડિકલ સાધનો પર આયાત ટેરિફ ઘટાડશે. ઉપરાંત, ચીને 2027 અને 2028માં અમેરિકાથી વાર્ષિક 10 મિલિયન મેટ્રિક ટન કોલસો ખરીદવાની સંમતિ આપી છે. જોકે, સોયાબીન, LNG અને ક્રૂડ ઓઈલને આ રાહત યાદીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.
બીજી તરફ, અમેરિકાએ ચીનથી આયાત થતા નાના ઘરગથ્થુ ઉપકરણો (જેમ કે કોફી મેકર અને ટોસ્ટર), વાસણો, પથારી, ફટાકડા, કૃત્રિમ ફૂલો અને રમકડાં પર ટેરિફ ઘટાડવા સંમતિ આપી છે. આનાથી અમેરિકન બજારમાં ચીની ગ્રાહક માલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સસ્તા થશે.
વેપાર યુદ્ધવિરામ અને બજારની પ્રતિક્રિયા
વધુ આર્થિક નુકસાન અટકાવવા બંને પક્ષોએ 10 જાન્યુઆરી સુધી વેપાર યુદ્ધવિરામ લંબાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ બે મહિનાનો સમયગાળો બંને દેશોને નીતિગત વાતાવરણ સ્થિર કરવામાં મદદરૂપ થશે. બંને દેશો આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) સંબંધિત કટોકટી માટે કોમ્યુનિકેશન ચેનલ બનાવવા, નાણાકીય સેવાઓને મંજૂરી આપવા અને ફ્લાઈટ્સ વધારવા પર પણ સંમત થયા છે.
જોકે, આટલા મોટા કરાર છતાં રોકાણકારોનો વિશ્વાસ હજુ સંપૂર્ણપણે પાછો ફર્યો નથી. સોમવારે ચીની શેરબજારમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો અને બ્લુ-ચિપ ઈન્ડેક્સ 2% થી વધુ તૂટ્યો હતો. અમેરિકન કોંગ્રેસ દ્વારા ડેટા સેન્ટરોમાં ચીની ઉપકરણો પર પ્રતિબંધ મૂકવાના પ્રયાસોથી ટેકનોલોજી શેરો પર દબાણ આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે આર્થિક દુશ્મનાવટ હજુ પૂરેપૂરી ખતમ થઈ નથી.
અમેરિકા માટે આ કરાર શા માટે જરૂરી હતો?
આ ટેરિફ ઘટાડા પાછળ અમેરિકાની બે મુખ્ય સ્થાનિક જરૂરિયાતો છે. પ્રથમ, દેશમાં વધતી જતી મોંઘવારી (ફુગાવા) ને નિયંત્રિત કરવી, જેના માટે સસ્તા ગ્રાહક માલનો અવિરત પુરવઠો જરૂરી છે. બીજું અને સૌથી મહત્વનું વ્યૂહાત્મક કારણ 'રેર અર્થ મિનરલ્સ' (દુર્લભ ખનિજો) નો પુરવઠો છે. આ ખનિજો સંરક્ષણ સાધનો, સ્માર્ટફોન, ઈલેક્ટ્રિક વાહનો અને ગ્રીન એનર્જી ટેકનોલોજી માટે ખૂબ મહત્વના છે અને તેના વૈશ્વિક ઉત્પાદન તથા પ્રક્રિયાના 70% પર ચીનનું વર્ચસ્વ છે. તેથી અમેરિકા માટે વેપાર માર્ગો ખુલ્લા રાખવા અત્યંત આવશ્યક બની ગયા છે.
ભારતે શા માટે સતર્ક રહેવાની જરૂર છે?
આ વૈશ્વિક ઘટનાક્રમ ભારત માટે પડકાર અને નવી તકો બંને લઈને આવ્યો છે.
નવા પડકારો: 'ચાઈના પ્લસ વન' (China Plus 1) વ્યૂહરચના હેઠળ જે અમેરિકન અને વૈશ્વિક કંપનીઓએ વિકલ્પ તરીકે ભારત તરફ નજર દોડાવી હતી, તે યુએસ-ચીન વેપાર સંબંધો સામાન્ય થતાં ફરી ચીન તરફ વળી શકે છે. આનાથી ભારતીય ઉત્પાદન અને નિકાસની ગતિ ધીમી પડી શકે છે અને દિલ્હીએ આ મુદ્દે ખૂબ સતર્ક રહેવું પડશે.
આર્થિક ફાયદા અને તકો: અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે તણાવ ઘટવાથી વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં અનિશ્ચિતતા ઘટશે અને કોમોડિટી બજારો સ્થિર થશે, જેનો સીધો ફાયદો ભારતીય અર્થતંત્રને મળશે અને મોંઘવારી કાબૂમાં આવશે. વળી, ચીને સોયાબીન અને તેલ જેવા અમેરિકન કૃષિ ઉત્પાદનોને ટેરિફ મુક્તિની યાદીમાંથી બાકાત રાખ્યા હોવાથી, ચીનના બજારમાં ભારતીય કૃષિ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ નિકાસકારો માટે મોટી તક અને વિશિષ્ટ સ્થાન જળવાઈ રહેશે.
વધુમાં, હાઈ-ટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ લાંબા ગાળાના જોખમો ટાળવા માટે હજુ પણ ભારતને સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે પ્રાથમિકતા આપવાનું ચાલુ રાખશે.