અમેરિકાની પ્રતિનિધિ સભા (House of Representatives)એ રશિયા પર નવા અને કડક આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવા માટેના એક બિલને મંજૂરી આપી છે. આ બિલનું નામ 'લિંડસે ઓ. ગ્રેહામ સેંક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ' છે. બિલ હેઠળ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને એવો અધિકાર આપવાની જોગવાઈ છે કે તેઓ રશિયા પાસેથી કાચું તેલ કે ગેસ ખરીદનારા દેશો પર 100% સુધીનો ટેરિફ લાદી શકે. અમેરિકી સંસદમાં ચર્ચા દરમિયાન રશિયન ઊર્જા ખરીદતા જે 10 મુખ્ય દેશોની યાદી રજૂ કરવામાં આવી હતી, તેમાં ભારતનું નામ પણ સ્પષ્ટપણે સામેલ છે.
સૌથી પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે ભારત પર હાલના તબક્કે 100% ટેરિફ લાગુ કરવામાં આવ્યો નથી. આ બિલ અત્યારે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને માત્ર નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપે છે. આ બિલ સંપૂર્ણ કાયદો બનવા માટે સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર જરૂરી છે. ત્યારબાદ જિયોપોલિટિકલ પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રપતિ નક્કી કરશે કે આ અધિકારનો ઉપયોગ કરવો કે નહીં, અને જો કરવો તો કયા દેશ પર અને કઈ રીતે કરવો.
ડેમોક્રેટિક સાંસદ સ્ટેની હોયર દ્વારા રજૂ કરાયેલા સંશોધનમાં ભારત, ચીન, તુર્કી, અઝરબૈજાન, હંગેરી, સ્લોવાકિયા, યુએઈ, સિંગાપોર, કઝાકિસ્તાન અને કિર્ગિસ્તાન જેવા 10 દેશોના નામ સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. આનો અર્થ એ થાય છે કે ભારત પર ટેરિફ લાગી શકે છે, પરંતુ તે આપોઆપ લાગુ થઈ જશે નહીં.
અમેરિકી બિલનો મુખ્ય હેતુ અને ભારત સામેનો પડકાર
પશ્ચિમી દેશો દ્વારા રશિયા પર લગાવવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો પછી વૈશ્વિક એનર્જી ટ્રેડમાં મોટો બદલાવ આવ્યો હતો અને ભારતે રશિયા પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટેડ કાચા તેલની આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હતો. અમેરિકાનો મુખ્ય હેતુ તેલ અને ગેસના વેચાણથી થતી રશિયાની કમાણી પર આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો લગાવવાનો છે. અમેરિકી પક્ષનું માનવું છે કે રશિયાની ઊર્જા ક્ષેત્રની કમાણી યુક્રેન યુદ્ધમાં નાણાકીય મદદ પૂરી પાડે છે. આ જ કારણે રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં કાચું તેલ કે કુદરતી ગેસ ખરીદતા દેશો તેમજ પ્રતિબંધોમાંથી બચવામાં રશિયાને મદદ કરતા દેશોને નિશાન બનાવવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.
મુખ્ય ક્ષેત્રો જેના પર અસર પડી શકે
જો અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ભારત પર 100% સુધીનો ટેરિફ લાદવાનો આખરી નિર્ણય લે છે, તો ભારતની અર્થવ્યવસ્થાના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો પર તેની સીધી અને પરોક્ષ અસર જોવા મળી શકે છે, જેમાં ખાસ કરીને આઈટી સેક્ટર, ફાર્માસ્યુટિકલ, ટેક્સ્ટાઈલ અને જ્વેલરી બિઝનેસના નિકાસકારોને મોટો ફટકો પડવાની શક્યતા છે.
ભારતીય નિકાસ ક્ષેત્ર (Export Sector)
જો અમેરિકા ભારતીય ઉત્પાદનો પર 100% ટેરિફ લાદે છે, તો ભારતથી અમેરિકી બજારમાં મોકલવામાં આવતા સામાનની કિંમતમાં મોટો ઉછાળો આવશે. કિંમતો વધવાને કારણે અમેરિકી બજારમાં ભારતીય વસ્તુઓ મોંઘી થશે, જેનાથી ભારતીય નિકાસકારો પર ભારે નાણાકીય દબાણ ઊભું થશે અને સ્પર્ધા વધી શકે છે.
ઊર્જા અને રિફાઇનિંગ ક્ષેત્ર (Energy & Refining Sector)
આ બિલમાં રશિયાના એનર્જી ક્ષેત્ર ઉપરાંત પ્રતિબંધોમાંથી બચવા માટે વપરાતા ટેન્કરોના શેડો ફ્લીટ (Shadow Fleet) સામે પણ કાર્યવાહીની જોગવાઈ છે. ભારતીય રિફાઇનરીઓ જે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ પર નિર્ભર છે, તેમની સપ્લાય ચેઇન અને કિંમત માળખા પર તેની ઊંડી અસર પડી શકે છે.
શેરબજાર અને નાણાકીય ક્ષેત્ર (Stock Market & Financial Sector)
અમેરિકી સંસદમાં આ બિલ પાસ થવાના અહેવાલો અને ટેરિફના ભયને કારણે શેરબજાર અને નાણાકીય બજારોમાં અનિશ્ચિતતા અને અસ્થિરતાનો માહોલ સર્જાય છે. રોકાણકારોમાં વૈશ્વિક વેપાર નીતિઓને લઈને ચિંતા વધતા માર્કેટ સેન્ટિમેન્ટ પર નકારાત્મક અસર પડે છે.
દ્વિપક્ષીય વેપાર વાટાઘાટો (Trade Negotiations)
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ટેરિફ અને ટ્રેડ ડીલને લઈને પહેલેથી જ વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. આ નવું બિલ સીધું રાષ્ટ્રપતિનું નથી પરંતુ અમેરિકી કોંગ્રેસ દ્વારા લાવવામાં આવ્યું છે, જે વર્તમાન અને ભવિષ્યના રાષ્ટ્રપતિઓ માટે રશિયા પર દબાણ બનાવવાનું એક કાયમી સાધન બની રહેશે. આનાથી ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધોમાં નવી અનિશ્ચિતતા ઉમેરાઈ છે.
છૂટછાટ (Waiver)ની જોગવાઈ: ભારત માટે વાટાઘાટોનો માર્ગ ખુલ્લો
બિલમાં માત્ર ટેરિફ લાદવાની વાત નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિને છૂટછાટ આપવાની સત્તા પણ આપવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારત કૂટનીતિક વાટાઘાટો દ્વારા પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરી શકે છે. જો કે, અમેરિકી કોંગ્રેસની આ પહેલ ભારત માટે એક ચેતવણી છે કે તેને લાંબા ગાળે પોતાની ઊર્જા અને નિકાસ નીતિઓ પર ફરી વિચાર કરવો પડી શકે છે.