પેટ્રોલ પંપ પર UPIથી ચુકવણી કરતા વાહનચાલકો માટે એક મહત્વની ખબર સામે આવી છે. 15 ઓક્ટોબરથી UPI વેપારી ચુકવણીઓ માટે નવા MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) નિયમો લાગુ થવાના છે. પણ પેટ્રોલ પંપ પર ઇંધણ ભરાવતા ગ્રાહકોએ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે આ ચાર્જ ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં આવશે નહીં. ₹2,000થી વધુની ચુકવણી પર ચાર્જ લાગશે કે નહીં તે અંગે લોકોમાં ગેરસમજ ફેલાઈ રહી છે, તેથી વાસ્તવિકતા સમજવી જરૂરી છે.
નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI)ના નવા માળખા મુજબ પેટ્રોલ પંપ અને ફ્યુઅલ સ્ટેશનો માટે અલગ કન્સેશનલ દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે ₹2,000થી વધુની કેટલીક વેપારી UPI ચુકવણીઓ પર ટકાવારી આધારિત MDR લાગે છે, પણ ફ્યુઅલ સ્ટેશનો માટે ₹2,000થી વધુની ચુકવણી પર ₹5નો ફ્લેટ MDR નક્કી થયો છે. ₹2,000 સુધીની ઇંધણ ચુકવણી પર MDR શૂન્ય રહેશે, એટલે કે વેપારીએ કંઈ ચૂકવવું નહીં પડે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ ₹5 ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવાનો ચાર્જ નથી. જ્યારે તમે પેટ્રોલ કે ડીઝલ ભરાવ્યા પછી UPIથી ચુકવણી કરો, ત્યારે બિલ ₹2,000થી વધુ હોવાના કારણે તમારા બિલમાં અલગથી ₹5ની સર્વિસ ફી ઉમેરાશે નહીં. આ ચાર્જ ફ્યુઅલ સ્ટેશનના વ્યવહાર સાથે સંકળાયેલો છે, એટલે કે વેપારી પક્ષે તે ચૂકવવાનો રહે છે. જો તમે ₹1,500નું ઇંધણ ભરાવો તો MDR લાગુ નહીં થાય. જો બિલ ₹2,500 થાય તો ફ્યુઅલ સ્ટેશન માટે ₹5નો ફ્લેટ દર લાગશે, પણ એ ગ્રાહકના બિલમાં ઉમેરાશે નહીં.
ફ્યુઅલ સ્ટેશનો પર દરરોજ મોટી સંખ્યામાં ડિજિટલ વ્યવહારો થાય છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેપારમાં માર્જિન બીજા ઘણા ધંધાઓ કરતાં અલગ હોય છે. એટલે મોટા UPI વ્યવહારો પર ટકાવારી આધારિત MDR વેપારીઓ માટે ખર્ચાળ બની શકે. આ બાબત ધ્યાનમાં રાખીને ફ્યુઅલ આઉટલેટ્સ માટે ફ્લેટ MDR રાખવામાં આવ્યો છે. તેનો હેતુ ડિજિટલ પેમેન્ટનો વપરાશ વધારવો અને વેપારીઓ પર વધારાનો ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ ઘટાડવો છે.
નવા UPI MDR માળખામાં માત્ર ફ્યુઅલ સ્ટેશનોને જ નહીં, વીમા ક્ષેત્રને પણ રાહત આપવામાં આવી છે. ₹2,000થી વધુની કેટલીક UPI આધારિત વીમા પ્રીમિયમ ચુકવણીઓ માટે ટકાવારી આધારિત ચાર્જની જગ્યાએ ₹5નો ફ્લેટ MDR લાગુ થશે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને મોટા વાર્ષિક કે અર્ધવાર્ષિક પ્રીમિયમ ભરતા ગ્રાહકો અને વીમા કંપનીઓ માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
તમામ UPI પેમેન્ટ મોંઘા થઈ જશે તેવી વાત સાચી નથી. નાણા મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P UPI વ્યવહારો પર આ ફેરફાર લાગુ થતો નથી. રકમ ગમે તેટલી હોય, P2P UPI ટ્રાન્સફર માટે ચાર્જ નહીં લાગે. ઉપરાંત, ₹2,000 સુધીના ઘણા વ્યાપારી UPI વ્યવહારો પણ શૂન્ય MDR હેઠળ રહેશે. નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર લગભગ 96 ટકા વ્યક્તિથી વેપારી એટલે કે P2M UPI વ્યવહારો આ ફેરફારથી અપ્રભાવિત રહેશે.
પેટ્રોલ પંપ પર UPIથી ચુકવણી કરતી વખતે ગ્રાહકોએ સૌથી વધુ ધ્યાન રાખવાની બાબત એ છે કે MDR અને ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં આવતી સર્વિસ ફી એક જ વસ્તુ નથી. ફ્યુઅલ સ્ટેશન માટે લાગુ પડતો ₹5નો MDR વેપારી પક્ષનો ચાર્જ છે. તેથી માત્ર MDRના નામે ગ્રાહક પાસેથી અલગથી ₹5 વસૂલવાનો અર્થ નથી. જો કોઈ પેટ્રોલ પંપ ગ્રાહક પાસેથી UPI ચુકવણી માટે અલગ ચાર્જ વસૂલે, તો ગ્રાહકે બિલની વિગતો અને લાગુ નિયમો તપાસવા જોઈએ.
જાન્યુઆરી 2020થી ડિજિટલ ચુકવણીને પ્રોત્સાહન આપવા શૂન્ય-MDR માળખું અમલમાં હતું. તે હેઠળ ઘણી પ્રકારની UPI વેપારી ચુકવણીઓ પર MDR વસૂલાતો નહોતો. હવે નવા માળખા હેઠળ તમામ વેપારી વ્યવહારો માટે એકસરખી વ્યવસ્થા રાખવાને બદલે વ્યવહારના પ્રકાર અને રકમ પ્રમાણે અલગ દર નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.