UPI આજે ભારતમાં સૌથી વધુ વપરાતું ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમ છે. ચાની દુકાનથી મોટા મોલ સુધી લોકો QR કોડ સ્કેન કરીને પેમેન્ટ કરે છે. હવે UPI સાથે જોડાયેલા Merchant Discount Rate એટલે કે MDRમાં ફેરફારની જાહેરાત થઈ છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ ચાર્જ સામાન્ય ગ્રાહકો પાસેથી લેવામાં આવશે નહીં.
નવા નિયમો 15 ઓક્ટોબર 2026થી લાગુ થશે. ₹2,000 સુધીના P2M (Person-to-Merchant) ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ MDR લાગશે નહીં. ₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર 0.4% MDR વેપારી પાસેથી વસૂલાશે, ગ્રાહક પાસેથી નહીં.
MDR શું છે અને શા માટે લાવવામાં આવી રહ્યું છે?
Merchant Discount Rate એટલે વેપારી દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા માટે ચૂકવવામાં આવતો પ્રોસેસિંગ ચાર્જ. નવા ફ્રેમવર્કનો હેતુ UPI ઇકોસિસ્ટમમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સાયબર સિક્યોરિટી, ટેક્નોલોજી અને ગ્રાહક સેવામાં રોકાણ માટે આવક ઊભી કરવાનો છે.
સરકારના FAQ અનુસાર UPI પરનો MDR અન્ય પરંપરાગત ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમો કરતાં ઓછો રાખવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને નાના મૂલ્યના ટ્રાન્ઝેક્શનને ચાર્જથી દૂર રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી રોજિંદા નાના પેમેન્ટ પર સામાન્ય લોકોને વધારાનો બોજ ન પડે.
₹2,000 સુધીના UPI પેમેન્ટ પર કોઈ MDR નહીં
નવા નિયમમાં ₹2,000 સુધીના P2M UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગશે નહીં. FAQમાં જણાવાયું છે કે આ કેટેગરીના 95 ટકાથી વધુ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ ₹2,000 સુધીના હોય છે. એટલે રોજિંદા જીવનના મોટા ભાગના નાના UPI પેમેન્ટ પહેલાની જેમ જ સરળતાથી થશે.
₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર 0.4% MDR
₹2,000થી વધુના પાત્ર P2M UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.4 ટકા MDR લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. આ ચાર્જ ગ્રાહક નહીં, પરંતુ સંબંધિત વેપારી ચૂકવશે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ગ્રાહક ₹3,000નું પેમેન્ટ UPIથી કરે તો 0.4 ટકા પ્રમાણે MDR ₹12 થાય. તેવી જ રીતે ₹50,000ના ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR ₹200 થશે. જોકે મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન માટે મહત્તમ મર્યાદા પણ રાખવામાં આવી છે.
₹75,000 કે તેથી વધુના પેમેન્ટ પર મહત્તમ ₹300
₹75,000 અને તેથી વધુના પાત્ર ટ્રાન્ઝેક્શન માટે MDRની મહત્તમ મર્યાદા ₹300 રાખવામાં આવી છે. એટલે ₹1 લાખના પેમેન્ટ પર 0.4 ટકા પ્રમાણે ₹400 થવા જોઈએ, પરંતુ વેપારી પાસેથી મહત્તમ ₹300 જ લેવાશે.
આ વ્યવસ્થાથી મોટા મૂલ્યના ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારતા વેપારીઓ માટે પ્રોસેસિંગ ખર્ચ નિશ્ચિત મર્યાદામાં રહેશે.
ગ્રાહક પાસેથી UPI ચાર્જ વસૂલાશે?
ના. FAQમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI પેમેન્ટ ફ્રી રહેશે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પરિવારના સભ્યને પૈસા મોકલે, મિત્ર સાથે બિલ શેર કરે અથવા પોતાના એક બેંક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરે — આવા P2P (Person-to-Person) ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ ચાર્જ લાગશે નહીં.
QR કોડ સ્કેન કરીને દુકાનદારને પેમેન્ટ કરતી વખતે પણ ગ્રાહક પાસેથી અલગથી MDR કે પ્લેટફોર્મ ફી વસૂલવાની જોગવાઈ નથી. UPI એપ પ્રોવાઇડર્સને પણ UPI પેમેન્ટ માટે પ્લેટફોર્મ ફી કે અન્ય ચાર્જ વસૂલવાની મંજૂરી નહીં હોય.
શું દુકાનદાર ગ્રાહક પાસેથી MDR વસૂલ કરી શકશે?
નહીં. નવા ફ્રેમવર્ક મુજબ વેપારી ગ્રાહક પર MDRનો ખર્ચ નાખી શકશે નહીં. એટલે ગ્રાહકે દુકાનમાં વસ્તુ કે સેવા માટે જે કિંમત ચૂકવવાની છે, તે જ કિંમત UPI મારફતે ચૂકવવાની રહેશે.
નાના વેપારીઓ માટે મોટી રાહત
નવા MDR ફ્રેમવર્કમાં નાના વેપારીઓને ખાસ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. P2PM (Person-to-Person-Merchant) કેટેગરી હેઠળ આવતા નાના વેપારીઓ માટે zero MDR ચાલુ રહેશે. FAQ અનુસાર પોતાના બેંક ખાતામાં UPI QR મારફતે દર મહિને ₹1 લાખ સુધીનું કલેક્શન કરનારા પાત્ર નાના વેપારીઓને આ સુરક્ષા મળશે.
આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને નાના દુકાનદારો, સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના વ્યવસાયોને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી છે. એટલે નાના વેપારીઓ માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવાનું ચાલુ રાખવું સરળ રહેશે.
₹2,000થી વધુનું પેમેન્ટ મળ્યું તો નાના વેપારીને ચાર્જ લાગશે?
માત્ર એક ટ્રાન્ઝેક્શન ₹2,000થી વધુ હોવાના કારણે નાના P2PM વેપારી પર MDR લાગશે એવું નથી. MDR લાગુ થવું વેપારીના એકાઉન્ટની કેટેગરી અને તેની પાત્રતા પર આધારિત રહેશે. એટલે exempted P2PM કેટેગરીમાં આવતા નાના વેપારીને ₹2,000થી વધુનું એક પેમેન્ટ મળ્યું હોય તો પણ માત્ર તેના કારણે MDR લાગશે નહીં.