નવી દિલ્હી: નવા વર્ષની શરૂઆત સાથે તહેવારોની સીઝન પૂરી થઈ રહી છે, અને હવે લોકોની નજર UPIના નવા નિયમો પર છે. દુકાનદારોને ₹2,000થી વધુની રકમ UPI દ્વારા સ્વીકારવા પર 0.4% મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એટલે કે ચાર્જ ચૂકવવો પડી શકે છે.
અગાઉ NPCIએ આ નવા ચાર્જીસ 15 ઑક્ટોબરથી લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો, પરંતુ તહેવારોને ધ્યાનમાં રાખીને તેને મુલતવી રાખવામાં આવ્યો હતો. NPCIએ જણાવ્યું હતું કે દિવાળી પછી તરત જ તેને લાગુ કરવામાં આવશે, જોકે હજુ સુધી ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
સરકારના MDR પ્રસ્તાવની મુખ્ય વાતો આ પ્રમાણે છે:
• જો ગ્રાહક દુકાનદારને ₹2,000થી વધુનું UPI પેમેન્ટ કરે છે, તો દુકાનદારે કુલ રકમ પર 0.4%નો MDR ચાર્જ ચૂકવવો પડશે.
• જો ગ્રાહક ₹75,000 કે તેથી વધુની મોટી રકમનું પેમેન્ટ કરે છે, તો ટકાવારીના બદલે મહત્તમ ₹300નો ફ્લેટ ચાર્જ લાગુ થશે.
• જો ગ્રાહક રેલવે, ટેલિકોમ, ઇન્શ્યોરન્સ અથવા ઇંધણ માટે ₹2,000થી વધુનું પેમેન્ટ કરે છે, તો પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹5નો ફ્લેટ ચાર્જ લાગશે.
ઉદાહરણથી સમજીએ તો:
• ₹2,500ની ચુકવણી પર દુકાનદાર પાસેથી ₹10 કપાશે.
• ₹5,000ની ચુકવણી પર ₹20 કપાશે.
• ₹10,000ની ચુકવણી પર ₹40 કપાશે.
• ₹75,000 અથવા તેનાથી વધુની ચુકવણી પર મહત્તમ ₹300 જ કપાશે.
(આ રકમ દુકાનદારના ખાતામાંથી કપાશે, ગ્રાહકે અલગથી કોઈ રકમ ચૂકવવાની નથી.)
આ નિર્ણય દિવાળી સુધી કેમ ટાળવામાં આવ્યો? દિવાળી દરમિયાન દેશભરના બજારોમાં કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઘરેણાં અને અન્ય સામાનનું મોટા પાયે વેચાણ થાય છે, જેનાથી ડિજિટલ ચુકવણીમાં વધારો થાય છે. વેપારી સંગઠનો અને પેમેન્ટ કંપનીઓનું માનવું હતું કે તહેવારોની વચ્ચે નવો નિયમ લાગુ કરવાથી દુકાનો પર પેમેન્ટમાં વિક્ષેપ આવી શકે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને NPCIએ દિવાળી સુધી આ નિર્ણય મુલતવી રાખ્યો હતો.
સરકારના આ નિર્ણયનો દેશભરના વેપારીઓ અને વિપક્ષી નેતાઓએ વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ બે સ્તરે થયો હતો: વિપક્ષી નેતાઓએ રાજકીય મુદ્દાઓ અને સામાન્ય લોકો પર પડનારી અસર અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા, જ્યારે વેપારી સંગઠનોએ ખર્ચ વધવાની અને ગ્રાહકો પર વધારાનો બોજ પડવાની આશંકા વ્યક્ત કરી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે તેનાથી નાના વેપારીઓને વધુ નુકસાન થશે. વેપારીઓએ QR કોડને કાળા કપડાથી ઢાંકીને MDR ચાર્જનો વિરોધ કર્યો હતો.
મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એટલે શું? MDR એ તે ફી છે જે કોઈ વેપારી અથવા દુકાનદાર ડેબિટ/ક્રેડિટ કાર્ડ અથવા ડિજિટલ પેમેન્ટ (UPI)ની સુવિધા એટલે કે પોઇન્ટ ઑફ સેલ મશીન અથવા પેમેન્ટ ગેટવેનો ઉપયોગ કરવાના બદલામાં બેંક અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને આપે છે. આ ફી ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટ્રાન્સફર નેટવર્કને યોગ્ય રીતે ચલાવવાના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે લેવામાં આવે છે. આ ચાર્જ વેપારીએ ચૂકવવાનો હોય છે, ગ્રાહકે નહીં.
₹2,000થી વધુના મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન 5%થી ઓછા: દુકાનદારોને થતા કુલ UPI પેમેન્ટમાં ₹2,000થી મોટા પેમેન્ટ સંખ્યાની દૃષ્ટિએ 5%થી પણ ઓછા છે. પરંતુ મૂલ્યની દૃષ્ટિએ આ આંકડો ઘણો મોટો થઈ જાય છે. કુલ નાણાંમાંથી આશરે 67% હિસ્સો આ મોટા પેમેન્ટ્સમાંથી આવે છે. આ દર મહિને આશરે ₹6 લાખ કરોડ જેટલું થાય છે. આ રકમ સમગ્ર દેશમાં થતા કુલ UPI વ્યવહારોના મૂલ્યના આશરે 20% જેટલી છે. એટલે કે મોટા વ્યવહારો ભલે સંખ્યામાં ઓછા હોય, પરંતુ બજારમાં ફરતા નાણાંનો મોટો હિસ્સો આ વ્યવહારોમાંથી બને છે.
UPI MDR ચાર્જની વેપારીઓ પર અસર:
• નાના વેપારીઓને રાહત: જે વેપારીઓનું મહિનાનું કુલ UPI કલેક્શન ₹1 લાખ સુધી છે, તેમની પાસેથી ₹2,000થી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ કોઈ ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં.
• મોટા વેપારીઓ પર 0.4% ચાર્જ: જે વેપારીઓની મહિનાની આવક ₹1 લાખથી વધુ છે, તેમની પાસેથી ₹2,000થી વધુના દરેક પેમેન્ટ પર 0.4% MDR ઉપરાંત 18% GST વસૂલવામાં આવશે.
• ₹2,000 સુધીનું વેચાણ મફત: મોટા વેપારીઓને પણ ₹2,000 કે તેનાથી ઓછી રકમના નાના UPI પેમેન્ટ્સ પર કોઈપણ પ્રકારની ફી કે ચાર્જ ચૂકવવો પડશે નહીં.
• ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રમાણે નક્કી થશે મર્યાદા: ₹2,000ની આ છૂટ આખા દિવસના કુલ વેચાણ પર નહીં, પરંતુ ગ્રાહક દ્વારા કરવામાં આવેલા દરેક અલગ-અલગ પેમેન્ટ પર લાગુ થશે.
• મહત્તમ ચાર્જની ₹300 મર્યાદા: મોટા ચુકવણાંના કિસ્સામાં ₹75,000 અથવા તેનાથી વધુ રકમના કોઈપણ ટ્રાન્ઝેક્શન પર મહત્તમ ₹300 ઉપરાંત 18% GST જ લેવામાં આવશે.
• ખાસ સેક્ટર્સ માટે ₹5 ફી: પેટ્રોલ પંપ, રેલવે, બિલ, ટેલિકોમ, વીમા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રોમાં ₹2,000થી વધુની ચુકવણી પર ટકાવારીને બદલે માત્ર ₹5ની ફ્લેટ ફી લાગશે.
• કેટેગરી બદલવાનો કડક નિયમ: જો નાના વેપારી પોતાની કેટેગરી બદલે છે તો તેના પર કડક નિગરાની રાખવામાં આવશે.