ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટને ઘર-ઘર સુધી પહોંચાડવામાં UPI એ મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. હવે UPI ના નિયમોમાં મહત્વના ફેરફાર થવા જઈ રહ્યા છે. 15 સપ્ટેમ્બરે મળેલી UPI સ્ટીયરિંગ કમિટીની બેઠકમાં નિર્ણય લેવાયો છે કે 15 ઓક્ટોબર 2026થી 2,000 રૂપિયાથી વધુના પસંદગીના મર્ચન્ટ વ્યવહારો (P2M) પર 0.4% મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ થશે. સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI પેમેન્ટ પહેલાની જેમ મફત રહેશે.
નવા નિયમ મુજબ, ગ્રાહક 2,000 રૂપિયાથી વધુનું પેમેન્ટ કોઈ મોટા વેપારીને કરે તો તે વેપારીએ ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રોસેસ કરવા બદલ બેંકને 0.4% (40 બેસિસ પોઈન્ટ) કમિશન ચૂકવવો પડશે. 40 બેસિસ પોઈન્ટ એટલે 100 રૂપિયા પર 40 પૈસા, અથવા 10,000 રૂપિયાના પેમેન્ટ પર 40 રૂપિયા.
વેપારીઓને રાહત આપવા ચાર્જની મહત્તમ મર્યાદા પ્રતિ વ્યવહાર 300 રૂપિયા રાખવામાં આવી છે. એટલે કે ગમે તેટલી મોટી રકમ હોય, 300 રૂપિયાથી વધુ ચાર્જ નહીં લાગે. રેલવે, ટેલિકોમ, વીમા અને પેટ્રોલ પંપ જેવી શ્રેણીઓમાં 2,000 રૂપિયાથી વધુના પેમેન્ટ પર 0.4%ને બદલે પ્રતિ વ્યવહાર માત્ર 5 રૂપિયાનો ફ્લેટ ચાર્જ લાગશે.
આ ફ્રેમવર્કની સૌથી સકારાત્મક બાબત એ છે કે કુલ UPI વ્યવહારોમાંથી 95% નાના મૂલ્યના વ્યવહારો ચાર્જ મુક્ત રહેશે. 2,000 રૂપિયાથી ઓછાના તમામ P2M વ્યવહારો પર ચાર્જ નહીં લાગે. વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ (P2P) વ્યવહારો પણ ચાર્જ મુક્ત છે. જે નાના વેપારીઓ QR કોડ દ્વારા દર મહિને 1 લાખ રૂપિયા સુધીનું પેમેન્ટ સીધું બેંક ખાતામાં સ્વીકારે છે, તેમના પર શૂન્ય MDR લાગુ થશે. આ નિર્ણય અસંગઠિત છૂટક ક્ષેત્રમાં ડિજિટલ પેમેન્ટને વેગ આપશે.
આ 40 bps MDRથી સમગ્ર પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને વાર્ષિક 16,000 કરોડ રૂપિયા સુધીની આવક થવાનો અંદાજ છે. આ આવક એકાઉન્ટ ઇશ્યુ કરનારી બેંકો, લાભાર્થી બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર બેંકો, મર્ચન્ટ એક્વાયરર અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) વચ્ચે નિયમો અનુસાર વહેંચાશે. NPCI ને સ્વિચિંગ ફી તરીકે પ્રતિ વ્યવહાર 0.02 bps ની નિશ્ચિત ફી મળશે. PhonePe, Google Pay અને Paytm જેવી એપ, જે HDFC, SBI, ICICI, એક્સિસ અને યસ બેંક સાથે ભાગીદારી ધરાવે છે, તેમને આ આવકનો સૌથી મોટો હિસ્સો મળવાની શક્યતા છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ વધારવા અને ટાયર 3 તથા નાના શહેરોમાં પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ટેકો આપવા આ આવકમાંથી નાના વેપારીઓ માટે સમર્પિત ભંડોળ પણ સ્થાપવામાં આવશે. આનાથી સિસ્ટમની સ્થિતિસ્થાપકતા અને સાયબર સુરક્ષા મજબૂત બનશે.
પ્રશ્નો અને જવાબ:
1. નવો UPI MDR ચાર્જ ક્યારથી લાગુ થશે? — 15 ઓક્ટોબર 2026થી.
2. સામાન્ય ગ્રાહકોએ પેમેન્ટ પર ચાર્જ ચૂકવવો પડશે? — ના, ગ્રાહકો માટે UPI મફત રહેશે. ચાર્જ માત્ર વેપારીઓએ ચૂકવવો પડશે.
3. કેટલા રૂપિયાના વ્યવહાર પર ચાર્જ લાગશે? — માત્ર 2,000 રૂપિયાથી વધુના P2M પેમેન્ટ પર 0.4%. 2,000 રૂપિયા સુધીના તમામ વ્યવહાર ફ્રી.
4. ચાર્જની મહત્તમ મર્યાદા શું છે? — કોઈ પણ એક વ્યવહાર પર મહત્તમ 300 રૂપિયા.
5. નાના વેપારીઓને નુકસાન થશે? — ના, જે નાના વેપારીઓ મહિનામાં 1 લાખ રૂપિયા સુધીનું ડિજિટલ પેમેન્ટ QR કોડથી મેળવે છે તેમના માટે MDR શૂન્ય. 95% નાના વ્યવહારો ચાર્જ મુક્ત.