૧૫ ઓક્ટોબરથી રૂ. ૨,૦૦૦થી વધુના અમુક UPI P2M (Person-to-Merchant) વ્યવહારો પર ૦.૪% MDR (Merchant Discount Rate) લાગુ થશે. જોકે, રેલવે, ઈંધણ, ટેલિકોમ અને વીમા જેવી ચોક્કસ શ્રેણીઓ માટે રૂ. ૫નો નિશ્ચિત ચાર્જ (Flat charge) નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે રૂ. ૨,૦૦૦ના પેમેન્ટ પર ૦.૪% MDR મુજબ રૂ. ૮ ચૂકવવા પડે, પરંતુ રૂ. ૫ની મર્યાદા (કેપ)ને કારણે માત્ર રૂ. ૫ જ ચૂકવવાના રહેશે. આવું શા માટે છે, તે સમજીએ.
નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) દ્વારા જાહેર કરાયેલા નવા નિયમો અનુસાર, રૂ. ૭૫,૦૦૦ કે તેથી વધુના વ્યવહારો માટે મહત્તમ MDR રૂ. ૩૦૦ રહેશે.
નાણાં મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, રેલવે, ટેલિકોમ, વીમા, ઈંધણ અને અમુક યુટિલિટી-પ્રકારના પેમેન્ટ્સ માટે રૂ. ૨,૦૦૦થી વધુના વ્યવહારો પર રૂ. ૫નો નિશ્ચિત MDR લાગુ થશે; આનો અર્થ એ છે કે વ્યવહારની રકમ ગમે તેટલી હોય, ચાર્જ રૂ. ૫ જ રહેશે.
આ પાછળનું કારણ એ છે કે આ ક્ષેત્રોમાં વ્યવહારોની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોય છે અને સાથે જ તેમાં નફાનું પ્રમાણ (માર્જિન) ઘણીવાર મર્યાદિત હોય છે અથવા કિંમતો નિયંત્રિત હોય છે. જો સીધો ૦.૪% MDR લાદવામાં આવે, તો આ ક્ષેત્રોમાં પેમેન્ટ સ્વીકારવાનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધી શકે છે. રૂ. ૫નો નિશ્ચિત ચાર્જ એ આ ક્ષેત્રો માટે ખર્ચને નિયંત્રણમાં રાખવાનો એક ઉપાય છે.
અખબારી અહેવાલને ટાંકિને રજૂ થયેલા અહેવાલ મુજબ, રેલવે, વીમા, ઈંધણ અને ટેલિકોમ જેવા ક્ષેત્રો માટે ઓછી નિશ્ચિત મર્યાદા (કેપ) નક્કી કરવાનો ઉદ્દેશ્ય આવશ્યક સેવાઓને સસ્તું રાખવાનો અને ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
રૂ. ૨,૦૦૦ના UPI પેમેન્ટનું ઉદાહરણ લઈએ તો, જો ૦.૪%નો MDR લાગુ કરવામાં આવે, તો વેપારીએ રૂ. ૮ ચૂકવવા પડે. જોકે, રૂ. ૫ની મર્યાદા (કેપ) ધરાવતી શ્રેણીમાં, ચાર્જ માત્ર રૂ. ૫ જ રહેશે. જેના પરિણામે પ્રતિ વ્યવહાર રૂ. ૩ની બચત થશે. અહીં 'બ્રેક-ઈવન પોઈન્ટ' (જ્યાં ખર્ચ સમાન થાય છે) રૂ. ૧,૨૫૦ છે, કારણ કે રૂ. ૧,૨૫૦ના ૦.૪% બરાબર રૂ. ૫ થાય છે.
જોકે, એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે નવો MDR માત્ર રૂ. ૨,૦૦૦થી વધુના વ્યવહારો પર જ લાગુ થાય છે. તેથી, ચાર્જપાત્ર શ્રેણીમાં આવતા વ્યવહારો માટે રૂ. ૫વાળું માળખું વધુ કિફાયતી છે. ઉદાહરણ તરીકે, રૂ. ૧૦,૦૦૦ના પેમેન્ટ પર, સામાન્ય ૦.૪% MDR મુજબ રૂ. ૪૦ ચૂકવવા પડે, જ્યારે રાહતવાળી શ્રેણીમાં આવતા વેપારીએ માત્ર રૂ. ૫ જ ચૂકવવા પડે.
કાનૂની અને વ્યવહારિક દૃષ્ટિએ, MDR એ વેપારીએ ચૂકવવાનો ચાર્જ છે; તે ગ્રાહક પાસેથી સીધી ફી તરીકે વસૂલવા માટે બનાવવામાં આવ્યો નથી. સરકારે બેંકોને એવી સૂચના પણ આપી છે કે તેઓ સુનિશ્ચિત કરે કે વેપારીઓ નવો UPI ચાર્જ સીધો ગ્રાહકો પર ન નાખે. જોકે, પેમેન્ટ સ્વીકારવાનો ખર્ચ વ્યવસાયના કુલ ખર્ચમાં સામેલ કરવામાં આવી શકે છે. પરિણામે, કેટલાક વેપારીઓ આ ખર્ચ પોતે ભોગવી શકે છે, જ્યારે અન્ય કિસ્સાઓમાં તેની અસર ડિસ્કાઉન્ટ, લોયલ્ટી લાભો અથવા અન્ય કિંમતોમાં ફેરફાર દ્વારા પરોક્ષ રીતે જોવા મળી શકે છે.
વિવિધ વેપારી શ્રેણીઓમાં અલગ-અલગ MDR દરો હોવાથી ખોટી શ્રેણીમાં વર્ગીકરણ થવાનું જોખમ રહેલું છે. તેથી, વ્યવસાયના વાસ્તવિક સ્વરૂપ સાથે 'મર્ચન્ટ કેટેગરી કોડ' (MCC)ની ચકાસણી કરવી આવશ્યક રહેશે.
નવી સિસ્ટમ હેઠળ, રેલવે, ઈંધણ, ટેલિકોમ અને વીમા જેવા ક્ષેત્રોને રૂ. ૫ની નિશ્ચિત મર્યાદા (ફ્લેટ કેપ)નો લાભ મળશે, ખાસ કરીને ઊંચા મૂલ્ય અને મોટી સંખ્યામાં થતા વ્યવહારો માટે. બીજી તરફ, અન્ય વેપારી વ્યવહારો પર ૦.૪%નો MDR લાગુ થશે, જેમાં મહત્તમ ચાર્જ રૂ. ૩૦૦ રહેશે. લાંબા ગાળે, તેની અસર એ વાત પર નિર્ભર રહેશે કે બેંકો, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ અને અન્ય હિતધારકો આ ખર્ચ અને આવકની વહેંચણી કેવી રીતે કરે છે.