નવી દિલ્હી: યુપીઆઈ (UPI) પેમેન્ટ હંમેશા મફત રહેશે કે કેમ તે અંગે કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. સરકારે કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં જણાવ્યું છે કે વેપારીઓને ક્યારેય પણ શૂન્ય MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ)ની કાયમી વ્યવસ્થા કે મફત લેવડ-દેવડનું કોઈ સત્તાવાર આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું નહોતું. સાથે જ સરકારે 2000 રૂપિયાથી વધુના કેટલાક યુપીઆઈ લેવડ-દેવડ પર શુલ્ક (MDR) વસૂલવાના પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું છે.
આ મામલો વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી (PIL) સાથે સંબંધિત છે. અરજીમાં MDRની સંશોધિત વ્યવસ્થાને મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણાવવામાં આવ્યું હતું. કેન્દ્ર સરકારે આ આરોપને ફગાવતા કોર્ટમાં જણાવ્યું કે MDRની નવી વ્યવસ્થા વેપારીઓના વ્યવસાય કરવાના અધિકાર પર કોઈ અયોગ્ય પ્રતિબંધ મૂકતી નથી. બંધારણ એવી ગેરંટી આપતું નથી કે વેપાર સાથે જોડાયેલી સુવિધાઓ હંમેશા મફત જ મળશે.
સરકારે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે, કોઈ શુલ્ક લાગવાના કારણે વેપારીના નફામાં ઘટાડો થવો એ મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન નથી. વેપારીઓ MDRનો બોજ ગ્રાહકો પર નાખી શકે નહીં.
2000 રૂપિયાની મર્યાદા કેમ નક્કી કરાઈ? સરકારે જણાવ્યું કે સામાન્ય રિટેલ લેવડ-દેવડ અને નાના વેપારીઓ પર વધારાનો બોજ ન પડે તે માટે 2000 રૂપિયા સુધીના P2M (પર્સનલ ટુ મર્ચન્ટ) લેવડ-દેવડ પર શૂન્ય MDR રાખવામાં આવ્યો છે. મોટા મૂલ્યના લેવડ-દેવડ પર મામૂલી શુલ્ક લગાવી શકાય છે, કારણ કે આવા વેપારીઓ આ શુલ્ક વહન કરવાની સારી સ્થિતિમાં હોય છે. RuPay ડેબિટ કાર્ડ અને UPIની ટેક્નોલોજી તથા ખર્ચનું માળખું અલગ હોવાથી બંને સાથે અલગ વ્યવહાર કરાઈ રહ્યો છે. RuPay પર ઝીરો MDR રાખવાનો હેતુ સ્વદેશી કાર્ડ નેટવર્કને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
મફત ડિજિટલ પેમેન્ટની આર્થિક કિંમત વિશે વાત કરતા સરકારે જણાવ્યું કે શૂન્ય MDR વ્યવસ્થાથી પ્રોસેસિંગનો ખર્ચ ખતમ નથી થયો, પરંતુ તેનો નાણાકીય બોજ સરકાર પર આવ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2021-22 થી 2024-25 વચ્ચે ઝીરો MDR લેવડ-દેવડ માટે હસ્તગત કરનારી બેન્કોને 8730 કરોડ રૂપિયાના પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવા, સાયબર સુરક્ષા મજબૂત કરવા અને ટેક્નોલોજીના વિકાસ માટે કાયમી નાણાકીય મોડેલ જરૂરી છે.
આ સંશોધિત વ્યવસ્થાથી યુપીઆઈના મોટાભાગના લેવડ-દેવડ પ્રભાવિત નહીં થાય. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ (P2P) લેવડ-દેવડ પર રકમ ગમે તેટલી હોય, કોઈ MDR લાગશે નહીં. યુપીઆઈ QR કોડ દ્વારા દર મહિને 1 લાખ રૂપિયા સુધીની રકમ મેળવતા નાના વેપારીઓને પ્રસ્તાવિત શુલ્કમાંથી મુક્તિ મળશે. 2000 રૂપિયા સુધીના P2M લેવડ-દેવડ પર શૂન્ય MDR યથાવત રહેશે. NPCI (નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા) એ પણ પોતાના સોગંદનામામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સંશોધિત વ્યવસ્થાથી P2M લેવડ-દેવડના માત્ર એક નાના હિસ્સા પર જ અસર પડશે અને આશરે 96 ટકા લેવડ-દેવડ અપ્રભાવિત રહેશે.