UPI ભારતમાં ચૂકવણીનું સૌથી સામાન્ય માધ્યમ બની ગયું છે. ડિજિટલ ચૂકવણીને પ્રોત્સાહન આપવા સરકાર અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI)એ કેટલાક નિયમો બનાવ્યા છે. નિયમ મુજબ મર્ચન્ટ સાઈડ ચાર્જ (MDR સહિત) ઉઠાવવાનો બોજ વેપારીનો છે — તેણે તે પોતાની બેંક કે પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડરને ચૂકવવાનો હોય છે. ₹2,000થી વધુની મોટી મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.4% સુધીનો MDR લાગુ થઈ શકે છે.
છતાં કેટલાક ગ્રાહકોને એવા દુકાનદારો મળે છે જે UPI પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ વધારાની રકમ માગે છે. તો શું વેપારી કાયદેસર રીતે ગ્રાહક પર આવો ચાર્જ નાખી શકે? જવાબ છે — ના. નિયમો મુજબ ગ્રાહક પર વધારાનો ચાર્જ લાદી શકાતો નથી. જો આવું થાય, તો ફરિયાદ ક્યાં કરવી, તે જાણી લેવું જરૂરી છે.
દુકાનદાર વધારાના પૈસા માગે તો શું કરવું?
જો દુકાનદાર કહે કે UPI વાપરવા બદલ વધારાના પૈસા આપવા પડશે, તો તમે સ્પષ્ટ કહી શકો છો કે ડિજિટલ પેમેન્ટ માટે અલગ ચાર્જ આપવાનો નિયમ નથી. વેપારી વધારાના પૈસા વગર પેમેન્ટ લેવાની ના પાડે તો તમે એ ટ્રાન્ઝેક્શન પૂરું ન કરવાનો નિર્ણય લઈ શકો છો અને જરૂર પડે તો સંબંધિત સત્તાવાળાઓને ફરિયાદ કરી શકો છો.
NPCIમાં ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી?
ગ્રાહક NPCIની ફરિયાદ સિસ્ટમ દ્વારા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન સંબંધિત ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. NPCIની સત્તાવાર વેબસાઈટ પર જઈને સંબંધિત UPI ફરિયાદ વિકલ્પ પસંદ કરો. મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે 'પર્સન ટુ મર્ચન્ટ' કેટેગરી પસંદ કરો અને વેપારીએ લગાવેલા વધારાના ચાર્જ સંબંધિત ફરિયાદનો પ્રકાર ચૂંટો.
ફરિયાદ નોંધાવતી વખતે ટ્રાન્ઝેક્શનની જરૂરી માહિતી આપવી જોઈએ — જેમાં મર્ચન્ટની માહિતી અને પેમેન્ટની માહિતી સામેલ હોય. પેમેન્ટની રસીદ, બિલ અને ટ્રાન્ઝેક્શનનો સ્ક્રીનશોટ રાખવાથી શું થયું તે સાબિત કરવામાં મદદ મળે છે.
UPI એપ દ્વારા ફરિયાદ
બીજો વિકલ્પ એ છે કે જે UPI એપથી પેમેન્ટ કર્યું હોય તેના દ્વારા સમસ્યા રિપોર્ટ કરવી. ગૂગલ પે, ફોનપે અને પેટીએમ જેવી એપ સામાન્ય રીતે મદદ કે ટ્રાન્ઝેક્શન સપોર્ટનો વિકલ્પ આપે છે. પેમેન્ટ હિસ્ટ્રીમાંથી સંબંધિત ટ્રાન્ઝેક્શન ખોલો અને 'હેલ્પ' કે 'ડિસ્પ્યુટ' વિકલ્પ જુઓ. પેમેન્ટની માહિતી અને ટ્રાન્ઝેક્શન આઈડી સાચવી રાખો, કારણ કે ફરિયાદ કરતી વખતે તેની જરૂર પડે છે.
બેંકનો પણ સંપર્ક કરી શકાય
ડિજિટલ પેમેન્ટમાં ખોટો ચાર્જ લગાવવામાં આવે છે એવું લાગે તો ગ્રાહક પોતાની બેંકનો સંપર્ક કરી શકે છે. બેંકની કસ્ટમર કેર સર્વિસ ફરિયાદ કે વિવાદની પ્રક્રિયા વિશે માહિતી આપી શકે છે. બેંકનો સંપર્ક કરતી વખતે ટ્રાન્ઝેક્શન આઈડી, પેમેન્ટની તારીખ, રકમ અને મર્ચન્ટની માહિતી સાથે રાખો.
બિલમાં રકમ ઉમેરી હોય તો શું કરવું?
કોઈ વેપારી બિલમાં UPI સંબંધિત વધારાની રકમ જબરદસ્તી ઉમેરે, તો ગ્રાહક નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઈનનો સંપર્ક કરી શકે છે. 1915 પર કૉલ કરીને અથવા ઓનલાઈન ફરિયાદ પ્રક્રિયા દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. ફક્ત એ કારણે વધારાની રકમ વસૂલવી કે ગ્રાહકે પેમેન્ટનો ચોક્કસ રસ્તો પસંદ કર્યો, તે ઉપભોક્તા સંરક્ષણનો મુદ્દો બની શકે છે. બિલ, પેમેન્ટની રસીદ, સ્ક્રીનશોટ અને બીજા પુરાવા સાચવી રાખો, જેથી વધારાની રકમની માગણી કરવામાં આવી હોવાનું સાબિત થાય.
ટૂંકમાં
નિયમો મુજબ મર્ચન્ટ સાઈડ ચાર્જ વેપારીએ જ ઉઠાવવાનો હોય છે અને પોતાની બેંક/પેમેન્ટ પ્રોવાઈડરને ચૂકવવાનો હોય છે — ગ્રાહક પર વધારાનો ચાર્જ લાદી શકાતો નથી. ગ્રાહક વધારાનો ચાર્જ આપવાની ના પાડી શકે છે. વેપારી પેમેન્ટ લેવાની ના પાડે તો ટ્રાન્ઝેક્શન પૂરું ન કરવાનો નિર્ણય લઈ શકાય અને સંબંધિત અધિકારીઓને જાણ કરી શકાય. ફરિયાદ માટે NPCIની સત્તાવાર વેબસાઈટ, તમારી UPI એપ, તમારી બેંક અથવા નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઈન (1915) — આ ચાર વિકલ્પ ઉપલબ્ધ છે.