મહારાષ્ટ્રના તુલજાપુરમાં દેવી ભવાનીની મૂળ પ્રતિમા નવરાત્રિ શરૂ થતાં પહેલાં આઠ દિવસ સિંહાસન પર રહેતી નથી. પૂજારીઓ દેવીને ઊંચકીને ચાંદીના પલંગ પર શયન કરાવે છે. આ વિધિને 'મંચકી નિદ્રા' કહેવામાં આવે છે. આ વર્ષે આ વિધિ 3 ઓક્ટોબરની સાંજે શરૂ થઈ હતી. અભિષેક અને આરતી બાદ પૂજારીઓએ મુખ્ય પ્રતિમાને સિંહાસનથી ઊંચકીને ગર્ભગૃહ પાસેના શયન ખંડમાં ચાંદીના પલંગ પર રાખી. 11 ઓક્ટોબરની સવારે દેવીને ફરીથી સિંહાસન પર સ્થાપિત કરવામાં આવશે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ નિદ્રા મહિષાસુર સાથેના યુદ્ધ પહેલાં દેવીના વિશ્રામ અને શક્તિ સંચયનું પ્રતીક છે. દેવી વર્ષમાં ત્રણ વાર શયન કરે છે: શારદીય નવરાત્રિના આઠ દિવસ પહેલાં, દશેરા પછી પાંચ દિવસ, અને પોષ મહિનાની શાકંભરી નવરાત્રિ પહેલાં આઠ દિવસ. આ રીતે કુલ 21 દિવસ દેવી શયન કરે છે.
મંદિરના ગર્ભગૃહમાં આશરે ત્રણ ફૂટ ઊંચી કાળા પથ્થરની અષ્ટભુજા પ્રતિમા છે, જે મહિષાસુરમર્દિનીનું રૂપ છે. દેવીના આઠ હાથમાં ત્રિશૂળ, ખંજર, બાણ, ચક્ર, શંખ, ધનુષ, પાત્ર અને મહિષાસુરના વાળ પકડેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પીઠ પર બાણોથી ભરેલું ભાથું છે. દેવીએ જમણા પગથી મહિષાસુરને દબાવેલો છે. ડાબી બાજુ સિંહની આકૃતિ છે. પ્રતિમા પાસે સૂર્ય અને ચંદ્ર પણ બનેલા છે. મુગટ પર શિવલિંગની આકૃતિ છે.
આ પ્રતિમાની ખાસિયત એ છે કે તેને સિંહાસનથી હટાવી શકાય છે, તેથી તેને 'ચલ પ્રતિમા' કહેવામાં આવે છે. વર્ષમાં ત્રણ વાર પ્રતિમાને સિંહાસનથી હટાવીને પલંગ પર રાખવામાં આવે છે. દશેરા પર આ જ મૂળ પ્રતિમાની પાલખી યાત્રા નીકળે છે.
તુલજા ભવાની મંદિરમાં નવરાત્રિ દરમિયાન એક નહીં, ત્રણ માટીના કળશ સ્થાપિત થાય છે. આ કળશ તુલજાપુરના પારંપરિક કુંભાર પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. કળશમાં ગોમુખ અને કલ્લોલ તીર્થનું જળ ભરવામાં આવે છે. મંદિરની પરંપરાના જૂના વર્ણનો અનુસાર, પહેલો કળશ સભા મંડપના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં, બીજો દેવીની સામે ત્રિશૂળવાળા સ્થાન પર અને ત્રીજો માતંગી દેવી મંદિરમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
આ વખતે 11 ઓક્ટોબરે બપોરે 12 વાગ્યે ઘટસ્થાપના થઈ. આ પછી દુર્ગા સપ્તશતીનો પાઠ અને વિશેષ પૂજા શરૂ થઈ. મહાનવમી પર હવન સાથે કળશ પૂજાનું સમાપન થાય છે.
તુલજાપુરમાં દશેરાની સૌથી ખાસ વિધિ દેવીનું સીમોલ્લંઘન છે. આ વિજયના પ્રસંગે દેવી પોતાની સીમાથી બહાર જાય છે. આ માટે ગર્ભગૃહમાંથી મૂળ પ્રતિમાને બહાર કાઢવામાં આવે છે. પહેલાં દેવીનો અભિષેક થાય છે. પછી પ્રતિમાને 108 સુતરાઉ સાડીઓથી પૂરી રીતે વીંટાળવામાં આવે છે. આ સામાન્ય શ્રૃંગાર નથી; સાડીઓના ઘણા પડ પ્રતિમાને પાલખીમાં રાખતી વખતે અને ઊંચકતી વખતે નુકસાનથી બચાવવા માટે લગાવવામાં આવે છે.
આ પછી દેવીને વિશેષ પાલખીમાં રાખીને મંદિરની પરિક્રમા કરાવવામાં આવે છે. યાત્રામાં પૂજારી, મહંત અને અન્ય સેવકો સામેલ થાય છે. શ્રદ્ધાળુઓ કુમકુમ અને ફૂલો ઉડાડે છે. પાલખીને મંદિર પરિસરમાં પીપળાના વૃક્ષ પાસે રોકીને આરતી કરવામાં આવે છે. સીમોલ્લંઘન પૂરું થવા પર દેવીને ફરી પલંગ પર રાખવામાં આવે છે, જેને 'શ્રમનિદ્રા' કહે છે. આ વર્ષે 21 ઓક્ટોબરે આ વિધિ થશે અને 26 ઓક્ટોબરે દેવી ફરી મુખ્ય સિંહાસન પર સ્થાપિત થશે.
મંદિરમાં સવારે 4:30 વાગ્યે ચરણતીર્થ અને કાકડ આરતી સાથે દેવીની સવારની પૂજા શરૂ થાય છે. સવારે 6 વાગ્યે પંચામૃત અભિષેક થાય છે, જેમાં મધ, કેળા સહિત પાંચ પવિત્ર દ્રવ્યોથી દેવીની મૂળ પ્રતિમાનો અભિષેક કરવામાં આવે છે. સવારે 11 વાગ્યે શ્રૃંગાર અને રાત્રે 9:30 વાગ્યે છેલ્લી આરતી થાય છે.
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના કુળદેવી હોવાના કારણે ભવાનીને પરાક્રમ અને રક્ષાની શક્તિ માનવામાં આવે છે. મંદિરમાં પાંચ દિવસ સુધી દેવીના અલગ-અલગ રૂપોની વિશેષ પૂજા થાય છે, જેમાં કૃષ્ણની વાંસળી અને ભવાનીનું તલવારવાળું રૂપ પણ સામેલ છે.