અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ૧૮ સપ્ટેમ્બરે રશિયા અને ઈરાન પર પ્રતિબંધો સાથે જોડાયેલા નવા કાયદા ‘લિન્ડસે ઓ. ગ્રેહામ સેન્ક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ ઓફ ૨૦૨૬’ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કાયદા બાદ ટ્રમ્પ પ્રશાસનને રશિયા પાસેથી મોટી માત્રામાં તેલ અને ગેસ ખરીદતા દેશો પર ભારે ટેરિફ લાદવાનો નવો કાયદાકીય અધિકાર મળ્યો છે. જોકે, કાયદાનો અર્થ એ નથી કે ભારત કે અન્ય કોઈ દેશ પર તરત જ ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાગુ થઈ ગયો છે. રાષ્ટ્રપતિ પાસે ટેરિફનો દર નક્કી કરવાની અને રાષ્ટ્રીય હિતમાં છૂટ આપવાની સત્તા પણ છે.
આ કાયદાને લઈને સૌથી વધુ ચર્ચા ભારત અને ચીનની થઈ રહી છે, કારણ કે બંને દેશ રશિયન ક્રૂડ ઓઈલના મોટા ખરીદદારો છે. ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર ઓગસ્ટમાં રશિયાથી ક્રૂડ ઓઈલની આયાતમાં ભારત આશરે ૧૬ લાખ બેરલ પ્રતિદિન સાથે સૌથી મોટો ખરીદાર હતો, જ્યારે ચીન આશરે ૧૧ લાખ બેરલ પ્રતિદિન સાથે બીજા ક્રમે હતું. જોકે, કાયદામાં કોઈ દેશનું નામ સીધું લેવામાં આવ્યું નથી.
૧૦૦ ટકા ટેરિફની જોગવાઈ શું છે?
કાયદો અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને રશિયા પાસેથી તેલ અથવા કુદરતી ગેસ ખરીદતા પાંચ સૌથી મોટા દેશોમાંથી અમેરિકામાં આવતા માલ પર ૧૦૦ ટકા સુધીનો ટેરિફ લાદવાની સત્તા આપે છે. આ ઉપરાંત રશિયન તેલ પર લાગેલા પ્રતિબંધોથી બચવામાં મદદ કરતા પાંચ મુખ્ય પક્ષો પર પણ આ જ પ્રકારનો ટેરિફ લગાવી શકાય છે.
ટેરિફનો દર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પર નિર્ભર
મહત્વની વાત એ છે કે, ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાદવો રાષ્ટ્રપતિ માટે ફરજિયાત નથી. કાયદો મહત્તમ ૧૦૦ ટકા સુધીનો ટેરિફ લાદવાનો અધિકાર આપે છે, તેથી વાસ્તવિક દર તેનાથી ઓછો પણ હોઈ શકે છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન પાસે એ નક્કી કરવાની સત્તા છે કે કયા દેશ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે અને કેટલા પ્રમાણમાં ટેરિફ લાદવામાં આવે.
‘ટોપ-૫’ ખરીદદારોની યાદી કેવી રીતે નક્કી થશે?
કાયદામાં કોઈ દેશનું નામ કાયમી રીતે લખવામાં આવ્યું નથી. તેના બદલે અમેરિકી પ્રશાસન રશિયા પાસેથી તેલ અને કુદરતી ગેસ ખરીદતા સૌથી મોટા ખરીદદારોની ઓળખ કરશે. આ યાદીની સમયાંતરે સમીક્ષા કરવામાં આવશે, તેથી ભવિષ્યમાં તેમાં ફેરફાર પણ થઈ શકે છે.
ઓગસ્ટના ઉપલબ્ધ ક્રૂડ ઓઈલ આયાતના આંકડામાં ભારત અને ચીન બાદ ઈટાલી, તુર્કિયે અને નેધરલેન્ડ્સ મોટા ખરીદદારોમાં સામેલ હતા. એટલે કે રશિયા પાસેથી ઊર્જાની ખરીદીના સ્તરમાં ફેરફાર થાય તો સંભવિત રીતે અસરગ્રસ્ત દેશોની યાદી પણ બદલાઈ શકે છે.
ભારત પર કેટલો પ્રભાવ પડી શકે?
ભારત માટે આ કાયદો એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે, ભારત રશિયા પાસેથી મોટી માત્રામાં ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદે છે. જો અમેરિકી પ્રશાસન ભારત પર ૧૦૦ ટકા સુધીનો ટેરિફ લાગુ કરે છે, તો અમેરિકામાં ભારતીય માલની કિંમત વધી શકે છે અને તેનાથી ભારતીય નિકાસકારો પર દબાણ આવી શકે છે. જોકે, હાલમાં એવું કહેવું યોગ્ય નહીં હોય કે ભારત પર ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાગી ગયો છે, કારણ કે કાયદો માત્ર આવું કરવાની સત્તા આપે છે.
ભારત પર વાસ્તવિક અસર એ વાત પર નિર્ભર રહેશે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન ટેરિફનો દર કેટલો નક્કી કરે છે, કયા ભારતીય ઉત્પાદનોને તેના દાયરામાં રાખવામાં આવે છે અને આ સત્તાનો ઉપયોગ ક્યારે કરવામાં આવે છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વેપાર સંબંધો પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષા પણ મોટો મુદ્દો
ભારત માટે આ મામલો માત્ર અમેરિકી ટેરિફ સુધી મર્યાદિત નથી. રશિયન તેલ ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો અને રિફાઈનિંગ વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. જો રશિયન તેલની ખરીદી અચાનક ઘટે તો ભારતને અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવું પડી શકે છે. તેની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજાર પર પણ પડી શકે છે.
રશિયા વિશ્વના મોટા ઊર્જા ઉત્પાદકોમાં સામેલ છે અને ભારત તથા ચીન જેવા મોટા ખરીદદારોની ખરીદીમાં મોટો ફેરફાર વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અને કિંમતોને અસર કરી શકે છે.
રાષ્ટ્રપતિ પાસે છૂટ આપવાનો અધિકાર
નવા કાયદામાં રાષ્ટ્રપતિને રાષ્ટ્રીય હિતના આધારે ટેરિફમાંથી છૂટ આપવાનો અધિકાર પણ આપવામાં આવ્યો છે. તેનો અર્થ એ છે કે, જો અમેરિકી પ્રશાસનને લાગે કે કોઈ દેશ પર ટેરિફ લાદવાથી અમેરિકાના આર્થિક અથવા વ્યૂહાત્મક હિતોને અસર થઈ શકે છે, તો કાર્યવાહી ટાળી શકાય છે અથવા છૂટ આપી શકાય છે.
ભારત જેવા મોટા વેપારી ભાગીદારના મામલે આ જોગવાઈ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. કાયદામાં એવા દેશો માટે પણ અપવાદ છે, જે રશિયાની કુલ કુદરતી ગેસ નિકાસના ૧૫ ટકાથી ઓછા હિસ્સાની આયાત કરે છે અને રશિયન ગેસ પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલાં લઈ રહ્યા છે.
રશિયા પર સીધો પણ કડક પ્રાવધાન
કાયદો માત્ર રશિયન તેલના ખરીદદારો પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેના હેઠળ રશિયાથી સીધા આવતા માલ પર ૫૦૦ ટકા સુધીનો ટેરિફ લાદવાની જોગવાઈ પણ છે. તેમાં કેટલાક ખાસ અપવાદો સામેલ છે, જેમાં અમેરિકી પરમાણુ રિએક્ટરો માટે ઉપયોગમાં લેવાતું યુરેનિયમ અને મેડિકલ આઈસોટોપનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત રશિયાના ઊર્જા અને સંબંધિત ક્ષેત્રો પર પણ કડક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા છે, જેનાથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર અસર પડી શકે છે.