અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ પહેલીવાર એક જ ટેબલ પર બેસવાના છે. આ બેઠક 19 નવેમ્બરે ચીનના શેનઝેનમાં યોજાનારી APEC (એશિયા-પેસિફિક ઇકોનોમિક કોઓપરેશન) સમિટની બાજુમાં થશે. આ મુલાકાતની તુલના 1945ના યાલ્ટા સંમેલન સાથે થઈ રહી છે, જ્યારે ત્રણ મહાસત્તાઓના નેતાઓની બેઠકે વિશ્વયુદ્ધ પછીની દુનિયાનો નકશો બદલી નાખ્યો હતો. શું આ વખતે પણ કંઈ એવું જ મોટું થશે કે આ માત્ર ફોટો-ઑપ બની રહેશે? આજના એક્સપ્લેનરમાં સમજીએ.
પ્રશ્ન 1: આખરે ત્રણેય નેતાઓ એક જ ટેબલ પર આવવા કેવી રીતે રાજી થયા?
આ મુલાકાતની પૃષ્ઠભૂમિ ફેબ્રુઆરી 2025થી તૈયાર થઈ રહી છે. ત્યારે ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ સમાપ્ત થયા બાદ તેઓ રશિયા અને ચીન સાથે પરમાણુ હથિયારો અંગે વાત કરવા માંગે છે. મોટો વિકાસ 1 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ થયો, જ્યારે પુતિનના સલાહકાર યુરી ઉશાકોવે SCO સમિટમાં કહ્યું કે પુતિન, ટ્રમ્પ અને જિનપિંગ APEC સમિટમાં મળી શકે છે. પુતિન અને ટ્રમ્પ આ અંગે પહેલેથી વાત કરી ચૂક્યા હતા. અંતિમ નિર્ણય APECના યજમાન ચીન પર છોડવામાં આવ્યો હતો. ચીને કહ્યું કે જો અમેરિકા સંમત હોય તો તેને કોઈ વાંધો નથી. 11 નવેમ્બરે ચીન અને અમેરિકાના વિદેશ મંત્રીઓએ ફોન પર વાત કરી અને 14થી 16 નવેમ્બર વચ્ચે ત્રણેય દેશોએ બેઠકની તારીખ અને સ્થળની પુષ્ટિ કરી દીધી.
પ્રશ્ન 2: ત્રણેય નેતાઓની મુલાકાતનો એજન્ડા શું છે?
કોઈ સત્તાવાર એજન્ડા જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ સંકેતો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ત્રણેયના પોતાના અલગ-અલગ એજન્ડા છે.
અમેરિકાનો એજન્ડા: ટ્રમ્પ પરમાણુ હથિયારો મર્યાદિત કરવાની ડીલ ઇચ્છે છે. 2010માં અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે ન્યૂ START કરાર થયો હતો, પરંતુ 2026માં રશિયાએ તેને રિન્યૂ કર્યો નથી. અમેરિકા હવે આ કરારમાં ચીનને પણ સામેલ કરવા માંગે છે. વધુમાં, અમેરિકાના મિડટર્મ ચૂંટણીમાં ટ્રમ્પની પાર્ટીની હાર બાદ, જેનું મુખ્ય કારણ ઈરાન યુદ્ધ અને મોંઘવારી હતું, ટ્રમ્પ ચીન અને રશિયાના માધ્યમથી ઈરાન યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા પ્રયાસ કરી શકે છે.
ચીનનો એજન્ડા: અમેરિકા સાથે વેપાર મુદ્દે ચર્ચા. અમેરિકા-ચીન ટ્રેડ વૉર રોકવા માટેનો કરાર જાન્યુઆરી 2027માં સમાપ્ત થવાનો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ટ્રેડ ડીલને બદલે યુદ્ધવિરામને લંબાવવામાં આવશે. ચીન પરમાણુ હથિયારો ઘટાડવાના અમેરિકાના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરી શકે છે, કારણ કે ત્રણેય દેશોમાં ચીન પાસે સૌથી ઓછાં પરમાણુ હથિયારો છે અને તે 2023થી દર વર્ષે 100 હથિયારો વધારી રહ્યું છે. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા લિન જિયાનએ ફેબ્રુઆરી 2026માં કહ્યું હતું કે અમારી પાસે અમેરિકા-રશિયા જેટલાં હથિયારો નથી, તેથી અમે ઘટાડાનો કરાર કરવા માંગતા નથી.
રશિયાનો એજન્ડા: પુતિન યુક્રેન યુદ્ધની શરતો પોતાની તરફેણમાં મનાવવા માંગે છે. રશિયા ઇચ્છે છે કે યુદ્ધમાં કબજે કરાયેલા વિસ્તારો તેને મળે, યુક્રેન NATOમાં સામેલ ન થાય, તેની સેના મર્યાદિત રહે અને NATOનું રશિયા તરફ વિસ્તરણ બંધ થાય. અમેરિકાએ સરહદના કેટલાક વિસ્તારોને ગ્રે ઝોન બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જેનો રશિયા વિરોધ કરે છે. આ ઉપરાંત, 2022માં યુદ્ધ શરૂ થયા પછી યુરોપિયન દેશોએ રશિયાનો રાજદ્વારી બહિષ્કાર કર્યો હતો. ત્રણેય નેતાઓ એકબીજાનો હાથ પકડીને જોવાથી રશિયા માટે પ્રતીકાત્મક જીત હશે, કારણ કે અમેરિકાએ તેના પર પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા, તે જ હવે તેની સાથે ઊભું છે. આ જ હેતુથી રશિયાએ બેઠકની પહેલ કરી હતી.
ઉલ્લેખનીય છે કે ઓગસ્ટ 2025માં પુતિન અને ટ્રમ્પ અલાસ્કામાં મળ્યા હતા. 2022માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પુતિનની આ પ્રથમ વિદેશ યાત્રા હતી. ટ્રમ્પે તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું.
ચીનમાં 18-19 નવેમ્બરે APEC સમિટની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. આ એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રના 21 દેશોનું જૂથ છે, જેની સ્થાપના 1989માં મુક્ત વેપાર અને આર્થિક એકીકરણ માટે કરવામાં આવી હતી. ભારત તેનો સભ્ય નથી.