તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) અત્યારે ગંભીર રાજકીય અને આંતરિક કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહી છે. ભારતના ચૂંટણી પંચે 17 થી 18 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધી પાર્ટીના મૂળ નામ અને પરંપરાગત ચૂંટણી પ્રતીકને ફ્રીઝ કરવાનો વચગાળાનો આદેશ જારી કરતાં બંગાળના રાજકારણમાં ગરમાવો આવ્યો છે. અહેવાલો મુજબ, ઋતબ્રત બેનર્જીની આગેવાનીમાં TMCના 58 ધારાસભ્યોએ ખુલ્લો બળવો પોકાર્યો છે. આ બળવાને કારણે પક્ષના અસ્તિત્વ અને ચૂંટણી પ્રતીક પર વર્ચસ્વ મેળવવાની લડાઈ શરૂ થઈ ચૂકી છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમની સરખામણી મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP)માં સર્જાયેલી રાજકીય કટોકટી સાથે કરવામાં આવી રહી છે, જ્યાં અલગ પડેલા જૂથોએ સાચો પક્ષ હોવાનો દાવો કર્યો હતો.
શિવસેના અને NCPના કિસ્સામાં શું બન્યું હતું?
શિવસેનાનું રાજકીય સંકટ જૂન 2022માં સર્જાયું હતું. વરિષ્ઠ નેતા એકનાથ શિંદેએ 40થી વધુ ધારાસભ્યોના ટેકા સાથે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ઉદ્ધવ ઠાકરે સામે બળવો કર્યો હતો. જેના પરિણામે મહા વિકાસ આઘાડી સરકારનું પતન થયું અને શિંદેએ ભાજપના સમર્થનથી મુખ્યમંત્રી પદ મેળવ્યું. આ વિવાદ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ પહોંચ્યા બાદ ફેબ્રુઆરી 2023માં પંચે શિંદે જૂથ પાસે બહુમતી ધારાસભ્યો હોવાથી તેમને જ અસલી 'શિવસેના' તરીકે માન્યતા આપી અને પરંપરાગત 'ધનુષ-બાણ'નું પ્રતીક સોંપ્યું. જ્યારે ઉદ્ધવ ઠાકરે જૂથને નવું નામ 'શિવસેના (ઉદ્ધવ બાળાસાહેબ ઠાકરે)' અને નવું પ્રતીક 'સળગતી મશાલ' ફાળવવામાં આવ્યું.
NCPમાં પણ બરાબર આવું જ જુલાઈ 2023માં જોવા મળ્યું. અજિત પવારે પાર્ટીના સ્થાપક અને પોતાના કાકા શરદ પવાર સામે બળવો કરીને બહુમતી ધારાસભ્યોને પોતાની તરફ કરી લીધા. ત્યારબાદ તેઓ મહારાષ્ટ્ર સરકારમાં જોડાયા અને નાયબ મુખ્યમંત્રી બન્યા. ફેબ્રુઆરી 2024માં ચૂંટણી પંચે અજિત પવાર જૂથને બહુમતીના આધારે મૂળ NCP તરીકેની સત્તાવાર માન્યતા આપી.
TMCમાં કેવી રીતે ઉદ્ભવી સમાન પરિસ્થિતિ?
TMCમાં ઉઠેલો વર્તમાન વિવાદ પણ મહારાષ્ટ્ર જેવો જ સમાન છે. પક્ષના મૂળ સંગઠન, નેતૃત્વ અને તેના પરંપરાગત ચૂંટણી પ્રતીકના કાનૂની અધિકારોને લઈને મોટી ઉથલપાથલ મચી છે. અહીં મુખ્ય મુદ્દો માત્ર બળવો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને પક્ષના બંધારણ હેઠળ કયું જૂથ પોતાનો દાવો મજબૂત રીતે સાબિત કરી શકે છે તે મહત્ત્વનું છે. મહારાષ્ટ્રના ઉદાહરણ પરથી એ સ્પષ્ટ છે કે, એક જૂથને પક્ષનું મૂળ નામ અને પ્રતીક મળી શકે છે, જ્યારે બીજા જૂથને નવું નામ અને નવું પ્રતીક સ્વીકારવાની ફરજ પડી શકે છે.
મમતા બેનર્જી પાસે હવે કયા વિકલ્પો બચ્યા છે?
મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી પાસે હાલ મુખ્યત્વે ત્રણ રસ્તાઓ છે:
કાનૂની લડત: પ્રથમ વિકલ્પ મુજબ તેઓ ચૂંટણી પંચના આ વચગાળાના નિર્ણયને હાઈકોર્ટ અથવા સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાનૂની રીતે પડકારી શકે છે. આમાં મુખ્ય દલીલ TMCના બંધારણ અને પદાધિકારીઓના કાર્યકાળની રહી શકે છે. અહેવાલો મુજબ, પક્ષના બંધારણમાં એવો ઉલ્લેખ છે કે હાલના નેતૃત્વનો કાર્યકાળ 2027 સુધી કાયદેસર રીતે માન્ય છે.
નવું નામ અને પ્રતીક સ્વીકારવું: બીજો વિકલ્પ એ છે કે ઉદ્ધવ ઠાકરે અને શરદ પવારની જેમ, તેઓ પણ પક્ષના નવા વચગાળાના નામ અને નવા ચૂંટણી પ્રતીકનો સ્વીકાર કરીને ચૂંટણી જંગમાં ઉતરે.
કોંગ્રેસ સાથે ગઠબંધન કે વિલીનીકરણ: હાલમાં રાજકીય વર્તુળોમાં ત્રીજા વિકલ્પની સૌથી વધુ ચર્ચા છે. મમતા બેનર્જી કોંગ્રેસ સાથે મજબૂત સંબંધો કેળવી શકે છે. આમાં ચૂંટણી જોડાણથી લઈને પક્ષના સંભવિત વિલીનીકરણ સુધીની કોઈ પણ બાબતનો સમાવેશ થઈ શકે છે. જો TMCના કાર્યકરો કોંગ્રેસ તરફ વળે, તો આવું મજબૂત ગઠબંધન TMC નેતૃત્વને આ સંકટના સમયે પોતાનો રાજકીય જનાધાર જાળવી રાખવામાં મોટી મદદ કરી શકે છે.
ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા 17 થી 18 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધી પાર્ટીના નામ અને ચૂંટણી પ્રતીકને ફ્રીઝ કરવાના વચગાળાના આદેશને કારણે આ કટોકટી સર્જાઈ છે. ઋતબ્રત બેનર્જીની આગેવાનીમાં 58 જેટલા ધારાસભ્યોએ બળવો કર્યો છે.
TMCમાં સર્જાયેલી રાજકીય કટોકટીની સરખામણી મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP)માં સર્જાયેલી રાજકીય કટોકટી સાથે કરવામાં આવી રહી છે. ત્યાં પણ અલગ પડેલા જૂથોએ સાચા પક્ષ હોવાનો દાવો કર્યો હતો.
મમતા બેનર્જી કાનૂની લડત લડી શકે છે, નવું નામ અને પ્રતીક સ્વીકારી શકે છે, અથવા કોંગ્રેસ સાથે ગઠબંધન કે વિલીનીકરણનો વિકલ્પ અપનાવી શકે છે.
ચૂંટણી પંચે ઋતબ્રત બેનર્જીની આગેવાનીમાં 58 જેટલા ધારાસભ્યો દ્વારા કરાયેલા ખુલ્લા બળવાને કારણે TMCના મૂળ નામ અને પરંપરાગત ચૂંટણી પ્રતીકને સ્થિર (ફ્રીઝ) કરવાનો વચગાળાનો આદેશ જારી કર્યો છે.