મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગણી સાથે કોકરોચ જનતા પાર્ટીએ સવારે 10:00 વાગ્યે જંતર-મંતર તરફ ફરી કૂચ કરવાની જાહેરાત કરી છે. પાર્ટીએ રાષ્ટ્રીય સંગઠન પ્રભારી અજિંક્ય શિંદેને વિરોધ પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. આ રાજકીય ઘટનાક્રમ વચ્ચે એક મોટો બંધારણીય પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: જો કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનું પાલન કરવાનો ઇનકાર કરે તો શું થાય?
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો શા માટે બંધનકર્તા છે?
સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતની સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સત્તા છે અને તેના આદેશોનું બંધારણીય મહત્વ છે. બંધારણની કલમ 141 જણાવે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલો કાયદો ભારતની તમામ અદાલતો માટે બંધનકર્તા છે. કલમ 144 મુજબ તમામ નાગરિક અને ન્યાયિક અધિકારીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટની સહાયતામાં કાર્ય કરવું જરૂરી છે. આ જોગવાઈઓ મળીને કોર્ટની સત્તા અને તેના નિર્ણયોનું સન્માન કરવાની સંબંધિત સત્તાવાળાઓની જવાબદારીને મજબૂત બનાવે છે.
જોકે કલમ 141 ખાસ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલા કાયદા સાથે સંબંધિત છે, તેને દરેક વ્યક્તિગત આદેશના પાલનને નિયંત્રિત કરતી એકમાત્ર જોગવાઈ તરીકે સમજવી જોઈએ નહીં. ચોક્કસ આદેશની કાનૂની અસર તેના શબ્દો, સામેલ પક્ષો અને લાગુ કાયદા પર આધારિત છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે કઈ સત્તાઓ છે?
કલમ 129 સુપ્રીમ કોર્ટને રેકોર્ડ કોર્ટ તરીકે સ્થાપિત કરે છે અને તેને અવમાનના માટે સજા કરવાનો અધિકાર આપે છે. કલમ 142 કોર્ટને બંધારણીય માળખાને આધીન, તેના અધિકારક્ષેત્રને લગતા કેસોમાં સંપૂર્ણ ન્યાય કરવા માટે હુકમનામું અને આદેશો પસાર કરવાની સત્તા આપે છે.
આ જોગવાઈઓ કોર્ટને તેની સત્તાનું રક્ષણ કરવામાં અને તેના આદેશો અર્થપૂર્ણ છે તેની ખાતરી કરવામાં મદદ કરે છે. જો કોઈ સરકારી વિભાગ અથવા જાહેર અધિકારી ઇરાદાપૂર્વક બંધનકર્તા આદેશની અવગણના કરે છે, તો કોર્ટ તપાસ કરી શકે છે કે શું આવા વર્તનને અનાદર ગણવામાં આવે છે અને નક્કી કરી શકે છે કે કયું કાનૂની પગલું યોગ્ય છે.
કોર્ટનો તિરસ્કાર શું છે?
1971 કોર્ટનો તિરસ્કાર અધિનિયમ નાગરિક અને ફોજદારી તિરસ્કાર વચ્ચે તફાવત દર્શાવે છે. નાગરિક તિરસ્કારમાં કોર્ટના ચુકાદા, આદેશ, નિર્દેશ, રિટ અથવા અન્ય હુકમનામાનો ઇરાદાપૂર્વક અનાદર, તેમજ કોર્ટને આપેલા વચનનો ઇરાદાપૂર્વક ભંગ સમાવેશ થાય છે.
આ ભેદ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આદેશનો અમલ કરવામાં વિલંબ અથવા નિષ્ફળતા પોતે જ તિરસ્કાર નથી ગણાતી. કોર્ટ તપાસ કરી શકે છે કે શું આદેશ સ્પષ્ટ હતો, શું સંબંધિત અધિકારી તેનાથી વાકેફ હતા, શું તેનું પાલન કરવું શક્ય હતું, અને શું આ અવજ્ઞા ઇરાદાપૂર્વક કરવામાં આવી હતી.
શું અધિકારીઓને જેલ કે દંડ થઈ શકે છે?
1971ના કોર્ટના અવમાન અધિનિયમની કલમ 12 હેઠળ અવમાનના માટે છ મહિના સુધીની સાદી કેદ, ₹2,000 સુધીનો દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે.
જવાબદારી સંજોગો અને સંડોવાયેલા વ્યક્તિઓની ભૂમિકા પર આધાર રાખે છે. માત્ર વરિષ્ઠતા આપમેળે અધિકારીને દોષિત બનાવતી નથી. કોર્ટ સંબંધિત અધિકારીઓને આદેશોનો અનાદર કરવાના કારણો પૂછી શકે છે અને જો જરૂરી હોય તો તેમને રૂબરૂ હાજર થવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે.