દિલ્હીમાં રાહદારીઓ માટે સુરક્ષિત ફૂટપાથ અને રોડ ક્રોસિંગની ગેરહાજરી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટ આસપાસની પરિસ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને સંબંધિત વહીવટીતંત્રને તાત્કાલિક પગલાં લેવાની ચેતવણી આપી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે રાહદારીઓની સલામતીને અવગણી શકાય નહીં. જો નિર્ધારિત સમયમાં સમસ્યાનું નિરાકરણ ન આવે તો ન્યાયતંત્રને પોતે જ રસ્તા પર ઉતરીને વિરોધ કરવો પડી શકે છે. કોર્ટની કડકાઈનો હેતુ ફૂટપાથને અતિક્રમણમુક્ત કરવાનો અને જનતા માટે સુરક્ષિત રાહદારી અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે મૌખિક રીતે જણાવ્યું કે જો 25 નવેમ્બર 2026 સુધીમાં આ મામલે કોઈ નક્કર કાર્યવાહી ન થાય તો બેન્ચના ન્યાયાધીશો દિલ્હી હાઈકોર્ટની બહાર ધરણા પર બેસી જશે. બેન્ચે એમ પણ કહ્યું કે સમસ્યાનું નિરાકરણ ન આવે ત્યાં સુધી તેઓ ધરણા પ્રદર્શનમાંથી હટશે નહીં. કોર્ટની આ ટિપ્પણી રાહદારીઓ માટે જરૂરી માળખાગત સુવિધાઓના અભાવ અંગેની તેની ગંભીર નારાજગી દર્શાવે છે. કોર્ટે સંકેત આપ્યો કે માત્ર ખાતરી આપવા કે બેઠકો યોજવા સુધી મર્યાદિત ન રહેતાં વહીવટીતંત્રે જમીન પર કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.
મુખ્ય સચિવને બોલાવવાની ચેતવણી
સરકારના અભિગમ પર નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલાએ જણાવ્યું કે ફક્ત સમિતિઓ બનાવવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે. વહીવટીતંત્રે ખાતરી કરવી જોઈએ કે ફૂટપાથ અને સુરક્ષિત રાહદારી ક્રોસિંગ ખરેખર ઉપલબ્ધ છે. કોર્ટે સંકેત આપ્યો કે જો સમયસર જરૂરી પગલાં ન લેવાય તો દિલ્હી સરકારના મુખ્ય સચિવને વ્યક્તિગત રીતે કોર્ટમાં બોલાવવામાં આવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે રાહદારીઓના રક્ષણ માટે ઘડાયેલી યોજનાઓ કાગળ પર જ ન રહેવી જોઈએ. તેમની દેખરેખ અને અમલીકરણની જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ.
ફૂટપાથ પર ચાલવું એ મૂળભૂત અધિકાર
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફૂટપાથ પર સુરક્ષિત રીતે ચાલવું એ નાગરિકોના અધિકારો સાથે જોડાયેલો મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર તથા કલમ 19(1)(d) હેઠળ દેશની અંદર મુક્તપણે ફરવાના અધિકારનો ઉલ્લેખ કરીને કોર્ટે રાહદારીઓની સલામતી પર ભાર મૂક્યો. ફૂટપાથનો અભાવ, ગેરકાયદેસર અતિક્રમણ અને સુરક્ષિત ક્રોસિંગની ગેરહાજરી લોકોને મુખ્ય રસ્તા પર ચાલવા મજબૂર કરે છે, જેનાથી અકસ્માતનું જોખમ વધે છે. કોર્ટનું કહેવું છે કે નાગરિકોને સુરક્ષિત માર્ગ અવરજવર માટે જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની જવાબદારી વહીવટીતંત્રની છે.
સુરક્ષિત ફૂટપાથ બનાવવાના નિર્દેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને રસ્તાઓ પર સુરક્ષિત, અતિક્રમણમુક્ત અને સ્પષ્ટ રીતે ચિહ્નિત ફૂટપાથ સુનિશ્ચિત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. રાહદારીઓને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતાં કોર્ટે જણાવ્યું કે મોટર વાહનોની અવરજવર કરતાં તેમના અધિકારો વધુ મહત્ત્વના છે. કોર્ટના નિર્દેશોનો હેતુ માર્ગ નિર્માણ અને શહેરી આયોજનમાં રાહદારીઓની જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપવાનો છે. કોર્ટે કહ્યું કે રસ્તાઓ ફક્ત વાહનોની અવરજવર માટે વિકસાવવા જોઈએ નહીં. રાહદારીઓ માટે સુરક્ષિત રસ્તા અને યોગ્ય રોડ ક્રોસિંગ પણ જરૂરી છે.
રસ્તો બનાવો તો ફૂટપાથ પણ જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓને રસ્તાના બાંધકામનો ફરજિયાત ભાગ ફૂટપાથ બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટના મતે જ્યાં પણ રસ્તો બનાવવામાં આવે ત્યાં રાહદારીઓ માટે ફૂટપાથનું નિર્માણ અને જાળવણી સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી સંબંધિત સરકાર અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રની છે. વૈકલ્પિક સુવિધા તરીકે આને અવગણી શકાય નહીં. ફૂટપાથનું આયોજન કરતી વખતે તેમની ઉપયોગિતા, સલામતી અને જાહેર અવરજવર ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. વધુમાં તેમની સ્થિતિનું સમયાંતરે નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ અને જરૂરી સમારકામ હાથ ધરવું જોઈએ.
ફૂટપાથ પરથી અતિક્રમણ દૂર કરવા પર ભાર
કોર્ટે ફૂટપાથ પર ગેરકાયદેસર અતિક્રમણ દૂર કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો. આમાં શેરી વિક્રેતાઓ, વીજળીના થાંભલાઓને કારણે થતા અવરોધો, કચરો અને ગેરકાયદેસર પાર્કિંગનો સમાવેશ થાય છે. આ રાહદારીઓને ફૂટપાથ છોડીને મુખ્ય રસ્તા પર ચાલવા મજબૂર કરે છે, જે તેમની સલામતીને જોખમમાં મૂકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે ફૂટપાથ એવી રીતે જાળવવામાં આવે કે લોકો કોઈપણ અવરોધ વિના સુરક્ષિત રીતે ચાલી શકે. આ હાંસલ કરવા સ્થાનિક સંસ્થાઓએ અતિક્રમણ દૂર કરવા અને નિયમિતપણે ફૂટપાથનું નિરીક્ષણ તેમજ જાળવણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે.