નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક અંગેના 2023ના કાયદાની કાયદેસરતાને પડકારતી અરજીઓ પર મહત્ત્વનો આદેશ આપ્યો છે. બે ન્યાયાધીશોના અભિપ્રાય અલગ-અલગ રહેતાં, હવે આ કેસ 3 ન્યાયાધીશોની બેન્ચ સમક્ષ મોકલવામાં આવ્યો છે, જે નક્કી કરશે કે આ મામલો 5 ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચ સમક્ષ સુનાવણી માટે મોકલવો કે નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે 30 જુલાઈએ આ મામલે આદેશ અનામત રાખ્યો હતો. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની બેન્ચે આ અરજીઓ પર સુનાવણી કરી હતી. કેન્દ્ર સરકારે બંધારણની કલમ 145(3) હેઠળ આ મામલો મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલવા અપીલ કરી હતી.
જસ્ટિસ દત્તાએ સરકારની આ માગ ફગાવી દીધી અને 2023ના કાયદાને પડકારતા કેસ પર પ્રારંભિક અભિપ્રાય આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે, "અમે આ અરજીઓ પર પાંચ દિવસથી વધુ સુનાવણી કરી. એકમત થઈને આદેશ આપવાથી સંસ્થાકીય એકતાને બળ મળે છે, પણ કમનસીબે, અમારો અભિપ્રાય અલગ-અલગ છે." તેમણે ઉમેર્યું કે બંધારણીય વ્યવસ્થાનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત એ છે કે શાસકો પણ કાયદાથી બંધાયેલા હોય છે, કાયદાથી ઉપર નહીં.
જસ્ટિસ દત્તાએ નોંધ્યું કે ચૂંટણી પંચ માત્ર સ્વતંત્ર હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ તે સ્વતંત્ર દેખાવું પણ જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે વડાપ્રધાન દ્વારા નિયુક્ત મંત્રી પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં કે તેઓ વડાપ્રધાન વિરુદ્ધ જાય, કારણ કે સામૂહિક જવાબદારીનો સિદ્ધાંત તેમને અટકાવે છે. મંત્રીઓને સામેલ કરવાથી નિષ્પક્ષ સંતુલન મળતું નથી, જે યોગ્ય અને તટસ્થ પસંદગી માટે જરૂરી છે.
બીજી તરફ, જસ્ટિસ શર્માએ જસ્ટિસ દત્તાના વિચારો સાથે અસહમતિ દર્શાવી. તેમણે કહ્યું કે આ કેસમાં કાયદાનો મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન સંકળાયેલો છે, જેનો નિર્ણય મોટી બેન્ચે જ કરવો જોઈએ. મતભેદને કારણે બેન્ચે આદેશ આપ્યો કે આ મામલો દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સમક્ષ મોકલવામાં આવે. તેઓ નક્કી કરશે કે બંધારણીય બેન્ચ બનાવીને આ કાયદાની માન્યતા અંગે નિર્ણય લેવો કે નહીં.
અરજીઓમાં શું કહેવામાં આવ્યું છે? 2023ના કાયદા અનુસાર ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પેનલમાં વડાપ્રધાન, વિરોધ પક્ષના નેતા અને એક કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી સામેલ છે. અરજીઓમાં જણાવાયું છે કે મુખ્ય ન્યાયાધીશને પસંદગી પ્રક્રિયામાંથી બહાર રાખવા તે સ્વતંત્ર ચૂંટણી પંચની બંધારણીય જરૂરિયાતનું ઉલ્લંઘન છે. આ વિવાદ 'અનૂપ બરનવાલ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર' કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેન્ચે 2023માં આપેલા આદેશમાંથી ઊભો થયો છે. તે આદેશમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી સંસદ નવો કાયદો ન બનાવે, ત્યાં સુધી નિમણૂકો વડાપ્રધાન, વિરોધ પક્ષના નેતા અને દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશની બનેલી સમિતિ જ કરશે.