દેશમાં ચૂંટણી અને મતદાનમાં ગોટાળાના મુદ્દે રાજકીય વાતાવરણ ગરમ છે. વિપક્ષી નેતાઓએ મતદાર યાદીમાં છેડછાડ અને હેરાફેરીના ગંભીર આરોપો લગાવ્યા છે. દિલ્હીમાં વિપક્ષના હિંસક પ્રદર્શનો પણ થયા છે. આ દરમિયાન પોલીસે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે ઝુંબેશ ચલાવી રહેલા અનેક નેતાઓની અટકાયત કરી છે. બીજી તરફ 124 પૂર્વ IAS અને IFS અધિકારીઓએ ચૂંટણી પંચની કામગીરીને સમર્થન આપતો ખુલ્લો પત્ર લખ્યો છે. તેમનું માનવું છે કે નક્કર પુરાવા વિના ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર સવાલ ઉઠાવવા યોગ્ય નથી.
આ બધાની વચ્ચે સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: જો ગોટાળા સાબિત થાય, તો શું સુપ્રીમ કોર્ટ ચૂંટણી રદ કરી શકે? આવો જાણીએ કાયદો શું કહે છે.
રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ વિપક્ષની અપીલ
રાજધાની દિલ્હીમાં ચૂંટણી ગેરરીતિના મુદ્દે રાજકારણ ચરમસીમાએ છે. વિપક્ષી ગઠબંધન 'INDIA'ના પ્રતિનિધિમંડળે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ સાથે મુલાકાત કરી. તેમણે ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અને મતદાર યાદીઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. વિપક્ષનો આરોપ છે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) હેઠળ મતદાર યાદીમાં મોટી અનિયમિતતાઓ થઈ રહી છે.
શું દેશભરની ચૂંટણીઓ એકસાથે રદ થઈ શકે?
કાનૂની નિષ્ણાતો કહે છે કે જો મત ચોરી કે હેરાફેરીનો આરોપ કોર્ટમાં સંપૂર્ણ સાચો સાબિત થાય, તો પણ સુપ્રીમ કોર્ટ તાત્કાલિક અસરથી આખા દેશની લોકસભા ચૂંટણીઓ એકસાથે રદ કરી શકતી નથી. ચૂંટણી રદ કરવી કે નહીં તે ગોટાળાનું સ્તર કેટલું મોટું છે, કેટલા વિસ્તારો પ્રભાવિત થયા છે અને અંતિમ પરિણામો પર તેની કેટલી અસર પડી છે તેના પર આધાર રાખે છે. દેશભરમાં એકસાથે ચૂંટણી રદ કરવાને બદલે માત્ર અસરગ્રસ્ત બેઠકો પૂરતી રદ કરવાનો કે ફેરમતદાનનો નિર્ણય લેવાય છે.
હાઇકોર્ટથી શરૂ થાય છે કાનૂની લડાઈ
ભારતીય કાયદા મુજબ, કોઈપણ લોકસભા કે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામોને પડકારવા સીધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી શકાતી નથી. પહેલા સંબંધિત રાજ્યની હાઇકોર્ટમાં ઇલેક્શન પિટિશન દાખલ કરવી ફરજિયાત છે. હાઇકોર્ટનો ચુકાદો આવ્યા પછી જ કોઈ પક્ષ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.
લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ 1951ની જોગવાઈઓ
લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ 1951ની કલમ 100 હેઠળ ચૂંટણી અમાન્ય જાહેર કરવાના નિયમો ખૂબ કડક છે. આ કાયદા મુજબ માત્ર ગેરરીતિ સાબિત કરવી પૂરતું નથી. અરજદારે એ પણ સાબિત કરવું પડે કે ગેરરીતિના કારણે જ વિજેતા ઉમેદવારના પરિણામ પર સીધી અસર પડી છે.
ચૂંટણી કયા સંજોગોમાં રદ થઈ શકે?
જો કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં મોટા પાયે બોગસ વોટિંગ, બૂથ કેપ્ચરિંગ અથવા મતગણતરીમાં જંગી ગોટાળા સ્થાપિત થાય, તો કોર્ટ તે બેઠકની ચૂંટણી રદ કરી શકે છે. ઉપરાંત, ઉમેદવાર કાયદાકીય રીતે ગેરલાયક હોય અથવા માન્ય ઉમેદવારનું નામાંકન ખોટી રીતે રદ થયું હોય તો પણ કોર્ટ પરિણામ રદ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.
ચૂંટણી પંચની સત્તાઓ અને ફેરમતદાન
કોર્ટની કાર્યવાહી સિવાય, ચૂંટણી પંચ પાસે કલમ 58 અને 58A હેઠળ મોટી સત્તાઓ છે. જો પંચને લાગે કે કોઈ મતદાન મથક કે સમગ્ર વિસ્તારમાં ગંભીર હિંસા, બૂથ કેપ્ચરિંગ કે EVM સાથે ચેડાં થયા હોવાની ફરિયાદ સાચી છે, તો પંચ પોતાની સત્તાથી તાત્કાલિક ફેરમતદાન કરાવવાનો કે ચૂંટણી રદ કરવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે સવાલ ઉઠાવવા અને કાયદાકીય રીતે ચૂંટણી પરિણામોને અમાન્ય ઠેરવવા, આ બંને અલગ બાબતો છે. સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતીય બંધારણની કલમ 329(b)ની મર્યાદામાં રહીને જ કામ કરે છે. ચૂંટણી રદ કરાવવા માટે સંપૂર્ણ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું અને અકાટ્ય પુરાવા રજૂ કરવા જરૂરી છે.