નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવારે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં લીધા પછી 24 કલાકની અંદર તેને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો ફરજિયાત છે. આ સમયમર્યાદા વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં લેવાની ક્ષણથી જ શરૂ થઈ જશે, ઔપચારિક ધરપકડ નોંધાયાના સમયથી નહીં. કોર્ટે એ પણ જણાવ્યું કે તપાસ એજન્સીઓ પહેલાં કસ્ટડીમાં લઈને પછી ધરપકડ નોંધવાનો રસ્તો અપનાવી શકે નહીં.
આ નિર્ણય ત્રિપુરાના ચાર વ્યક્તિઓની અરજી સાથે સંબંધિત છે. તેમનો આરોપ હતો કે તેમને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા ત્યારબાદ લગભગ 21 કલાક પછી ઔપચારિક ધરપકડ નોંધવામાં આવી હતી. આ મામલાની સુનાવણી જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુયાં અને જસ્ટિસ અતુલ એસ. ચંદ્રકુરની બેન્ચે કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયને સમજવા માટે 5 સવાલ-જવાબ:
સવાલ-1: અત્યાર સુધી શું થતું હતું?
જવાબ: પોલીસ શંકાસ્પદ વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં રાખીને જ્યાં સુધી ઈચ્છે ત્યાં સુધી પૂછપરછ કરતી હતી. એફઆઈઆર નોંધાયા બાદ તેમાં લખાયેલા સમયના આધારે જ 24 કલાકની અંદર કોર્ટમાં રજૂ કરતી હતી.
સવાલ-2: હવે શું થશે?
જવાબ: હવે કસ્ટડીમાં લીધાના સમયથી 24 કલાકની અંદર કોર્ટમાં રજૂ કરવા પડશે.
સવાલ-3: કોઈ વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે તેનો અર્થ શું છે? શું પોલીસ કોઈને પોતાની સાથે લઈ જાય તો તેને જ કસ્ટડી માનવામાં આવે છે?
જવાબ: જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાથી ક્યાંય જઈ શકતો નથી અને પોલીસ અથવા અદાલતના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે, ત્યારે તે કસ્ટડીમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. દરેક ધરપકડમાં કસ્ટડી હોય છે, પરંતુ દરેક કસ્ટડી ધરપકડ હોતી નથી.
સવાલ-4: કસ્ટડીમાં લેવાનો સમય કેવી રીતે નક્કી થશે?
જવાબ: લાઇવ લૉ અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે પોલીસ ધરપકડ મેમો અને કેસ ડાયરીમાં ધરપકડનો સમય નોંધશે. પરંતુ મેજિસ્ટ્રેટે તેની તપાસ કરવી પડશે. જરૂર પડ્યે સીસીટીવી અને અન્ય પુરાવા પણ જોઈ શકાય છે.
સવાલ-5: કસ્ટડીમાં લેવા અને ઔપચારિક ધરપકડમાં શું તફાવત છે?
જવાબ: આને એક ઉદાહરણથી સમજીએ. ત્રિપુરામાં 11.03 કિલોગ્રામ યાબા ટેબ્લેટની જપ્તી સાથે જોડાયેલા મામલામાં 29 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ બપોરે 2 વાગ્યે તપાસ અને જપ્તીની કાર્યવાહી દરમિયાન ચારેય લોકોને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ પોલીસે તેમની ઔપચારિક ધરપકડ બીજા દિવસે એટલે કે 30 સપ્ટેમ્બરે સવારે 11 વાગ્યે નોંધાવી હતી. એટલે કે કસ્ટડીમાં લેવા અને ધરપકડ નોંધાવવા વચ્ચે લગભગ 21 કલાકનો અંતર હતો. આરોપીઓનું કહેવું હતું કે તેમને કસ્ટડીમાં લીધાના 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા જોઈએ હતા. મામલો ત્રિપુરા હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યો, જ્યાં તેમની જામીન અરજીઓ ફગાવી દેવામાં આવી. ત્યારબાદ આરોપીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી.
કસ્ટડી અથવા ધરપકડમાં તમારા અધિકારો શું છે?
24 કલાકનો નિયમ: અનુચ્છેદ 22 હેઠળ ધરપકડ કરાયેલા વ્યક્તિને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો જરૂરી છે.
ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અધિકાર: સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક ચુકાદાઓમાં કહ્યું છે કે ધરપકડના આધાર લેખિતમાં આપવા પડશે. અહેવાલ મુજબ કોર્ટે ગયા મહિને કહ્યું હતું કે અનુચ્છેદ 22 હેઠળના સુરક્ષા ઉપાયોનું ઉલ્લંઘન કરતી ધરપકડ અસંવૈધાનિક ગણાશે.
વકીલનો અધિકાર: પોતાની પસંદગીના વકીલને મળવાનો અને તેમની મદદ લેવાનો અધિકાર છે. વકીલનો ખર્ચ ઉઠાવી ન શકતા હો, તો મફત કાનૂની સહાય મળે છે. બીએનએસએસની કલમ 38માં પૂછપરછ દરમિયાન વકીલને મળવાની વાત છે, પરંતુ સમગ્ર પૂછપરછ દરમિયાન વકીલની સાથે રહેવાની નહીં.
મહિલાઓ માટે ખાસ જોગવાઈઓ: બીએનએસએસની કલમ 43(5) મુજબ મહિલાની ધરપકડ સૂર્યાસ્ત પછી અને સૂર્યોદય પહેલાં કરી શકાતી નથી. અપવાદરૂપ સ્થિતિમાં તેના માટે ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી છે.
ડી.કે. બસુ માર્ગદર્શિકા (1997): આ માર્ગદર્શિકા ધરપકડ અથવા કસ્ટડી બંને પર લાગુ પડે છે. પોલીસકર્મીનો નેમ ટૅગ સ્પષ્ટ દેખાવો જોઈએ. એક સાક્ષીની હાજરીમાં ધરપકડનો મેમો તૈયાર થવો જોઈએ. ઈજાઓ નોંધવી જોઈએ અને પરિવારને જાણ કરવી જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ ફક્ત સૂચનો નથી. પાલન ન કરવા બદલ વિભાગીય કાર્યવાહી અથવા અવમાનનાનો કેસ પણ બની શકે.