નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્સરની દવાઓના ઊંચા ભાવ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને સવાલ કર્યો છે કે ₹2,700ની કેન્સરની દવા પર MRP ₹27,000 કેમ લખવામાં આવે છે. કોર્ટે આ પ્રથાને 'નરસંહાર' જેવી ગણાવી છે.
જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે મંગળવારે દવાઓની કિંમત અને જેનરિક દવાઓ સાથે જોડાયેલી અરજીઓ પર સુનાવણી કરી. સુનાવણીમાં સરકાર તરફથી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા હાજર રહ્યા હતા.
કોર્ટે કહ્યું, "આ નરસંહાર છે. આ કેવી રીતે થઈ રહ્યું છે? કોર્પોરેટ કોઈને છોડતા નથી, મૃતદેહોને પણ બહાર જવા દેતા નથી."
સરકારના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગના 2025-26ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, 2024-25માં ભારતમાં કેન્સર-વિરોધી દવાઓનું વાર્ષિક વેચાણ ₹5,281 કરોડ રહ્યું છે. 2021-22માં આ આંકડો ₹3,382 કરોડ હતો. એટલે કે ત્રણ વર્ષમાં વેચાણ લગભગ 56% વધ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સવાલ ઉઠાવ્યો કે જો દર્દી સરકારી યોજનામાં સારવાર કરાવી રહ્યો હોય, તો આટલી વધેલી કિંમતનું ચૂકવણું કોણ કરે છે? તેનો બોજ સરકારી તિજોરી અને કરદાતાઓ પર પડે છે. ખાનગી હોસ્પિટલો ઉદ્યોગની જેમ કામ કરી રહી છે અને દર્દીઓને પોતાની ફાર્મસીમાંથી જ દવા ખરીદવા માટે મજબૂર કરે છે.
સરકાર તરફથી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કહ્યું કે ફાર્મા કંપનીઓ નફો કમાવા માટેની નથી. એવું લાગે છે કે નફો કમાવનાર ખાનગી હોસ્પિટલો છે.
અરજદારોની દલીલ છે કે જે દવાઓની કિંમત સરકાર નક્કી કરે છે, તેમનો બજારમાં હિસ્સો ઓછો છે. જે દવાઓની કિંમત સરકાર નક્કી કરતી નથી, તેમનો હિસ્સો લગભગ 80%થી વધુ છે. તેનાથી દવાઓની કિંમત અને દર્દીઓની સારવારનો ખર્ચ વધી શકે છે. ઘણા દર્દીઓ સારવાર માટે પોતાની સંપત્તિ અથવા ઘરેણાં સુધી વેચવા મજબૂર થાય છે.
દવાની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થાય છે, તેના ચાર મુખ્ય મુદ્દા આ પ્રમાણે છે:
1. ડ્રગ પ્રાઇસ કંટ્રોલ ઓર્ડર (DPCO) જરૂરી દવાઓની કિંમત નિયંત્રિત કરે છે. 2013ના DPCO હેઠળ નેશનલ લિસ્ટ ઑફ એસેન્શિયલ મેડિસિન્સ (NLEM)માં સામેલ દવાઓની મહત્તમ કિંમત સરકાર નક્કી કરે છે.
2. બજારમાં વેચાતી દવાઓની કિંમતના આધારે જરૂરી દવાઓની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવે છે. તેનાથી વધુ કિંમતે દવા વેચવી ગેરકાયદેસર છે.
3. આરોગ્ય મંત્રાલય દવાઓની સુરક્ષા, અસરકારકતા અને કિંમતને ધ્યાનમાં રાખીને જરૂરી દવાઓની યાદી બનાવે છે. તેમાં દેશમાં સામાન્ય બીમારીઓ અને લોકોની આરોગ્ય જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
4. આ યાદીની સમયાંતરે સમીક્ષા કરવામાં આવે છે અને જરૂરિયાત મુજબ નવી દવાઓ ઉમેરવામાં આવે છે. જે દવાઓ આ યાદીમાં નથી, તેમની કિંમતો પર સરકારનું સીધું નિયંત્રણ ઓછું હોય છે.
અગાઉની સુનાવણીમાં પૂછ્યું હતું- 10 ગણી કિંમત શા માટે વસૂલ કરી રહ્યા છો. આ પહેલાં 22 સપ્ટેમ્બરની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાએ કહ્યું હતું- "આ દર્દીઓ સાથે દિવસે દિવસે થતી લૂંટ છે. જરૂરી દવાઓ માટે આવી કિંમતો નક્કી કરવાની મંજૂરી કેવી રીતે આપી શકાય?"
આ સમાચાર પણ વાંચો: સન્ડે બિગ સ્ટોરી: 6200 રૂપિયાની દવાના સીધા 65 હજાર!: હોસ્પિટલોની પોલ ખૂલી, 'આવી તો 250 દવાઓ છે'; દર્દી જીવે કે મરે એમને તો મલાઈ જોઇએ.
'એક સિરીંજની કિંમત માંડ 2 રૂપિયાથી 5 રૂપિયા સુધીની હોય છે. કોર્પોરેટ હોસ્પિટલોમાં તેની MRP 15 રૂપિયા, 17 રૂપિયા લખેલી હોય છે.' 'IV સેટની પડતર કિંમત 15 થી 16 રૂપિયા હોય છે. તેની MRP 300થી 350 રૂપિયા હોય છે. મોટી-મોટી હોસ્પિટલો દર્દીઓ પાસેથી પૂરેપૂરી MRP વસૂલ કરે છે.' આ શબ્દો છે ધ ફેડરેશન ઓફ ગુજરાત સ્ટેટ કેમિસ્ટ એન્ડ ડ્રગીસ્ટ એસોસિએશનના પ્રમુખ જશવંત પટેલના. તેમણે મેડિકલ માફિયાઓના ખેલને ઉઘાડું પાડતું વધુ એક ઉદાહરણ એ પણ આપ્યું કે પ્રોટેસ્ટ કેન્સરની એક દવાની MRP 45 હજાર રૂપિયા હતી, પણ મેં 3500 રૂપિયામાં ડાયરેક્ટ ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર પાસેથી લઇને તે દવા દર્દીને અપાવી હતી!