કોઈ પણ ભારતીય શહેરમાં એક રાત્રે સ્ટ્રીટલાઇટ બંધ થાય છે. બીજી રાત્રે પણ ચાલુ થતી નથી. ત્રીજી રાત્રે ઘરમાં કોઈ કહે છે, "સરકારને ફરિયાદ કરવી જોઈએ." પણ પ્રશ્ન એ છે કે કઈ સરકાર?
સ્ટ્રીટલાઇટ પર ખરેખર ત્રણ સ્તરો કામ કરે છે. દિલ્હીમાં કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્યની રાજધાનીમાં રાજ્ય સરકાર, અને ત્રીજું સ્તર — જે આપણી શેરીથી સૌથી નજીક છે, પણ સૌથી ઓછું ચર્ચાય છે.
આ ત્રીજા સ્તરનું નામ શહેરના કદ પ્રમાણે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, મ્યુનિસિપાલિટી કે નગર પંચાયત છે. સ્ટ્રીટલાઇટ માટે ખરેખર જવાબદાર આ સ્થાનિક સંસ્થા જ છે — વડા પ્રધાન કે મુખ્યમંત્રી નહીં.
આ રચના કારણ વગર બની નથી. 1992માં સંસદે 74મો બંધારણીય સુધારો પસાર કર્યો, જેણે પહેલી વાર ભારતની શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓને બંધારણમાં કાયમી અને સુરક્ષિત સ્થાન આપ્યું. આ પહેલાં રાજ્ય સરકારો ઈચ્છે તો શહેર સરકારોને બદલી કે વિસર્જિત કરી શકતી હતી. 1992 પછી શહેરોની ચૂંટણીઓ રાજ્ય ચૂંટણી પંચની નિશ્ચિત સમયપત્રક પ્રમાણે થાય છે. બારમા અનુસૂચિમાં અઢાર કામોની યાદી છે, જે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની જવાબદારી છે — રસ્તા, પાણી પુરવઠો, સ્ટ્રીટલાઇટ, સ્વચ્છતા, જાહેર આરોગ્ય, ઝૂંપડપટ્ટી સુધારણા, ઉદ્યાનો અને અગ્નિશામક સેવાઓ.
એટલે જ્યારે સ્ટ્રીટલાઇટ બંધ થાય, રસ્તો તૂટે કે દિવસો સુધી કચરો ઉપાડવામાં ન આવે, ત્યારે જવાબદાર કચેરી ઘણી વાર ફક્ત એક ફોન કૉલ જેટલી નજીક હોય છે.
હવે આગળનો પ્રશ્ન: જો મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન આપણા રોજિંદા જીવનનો આટલો મોટો ભાગ સંભાળે છે, તો શું તેમની પાસે પૂરતા પૈસા છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક દર વર્ષે આ મુદ્દે અભ્યાસ કરે છે. તેના આંકડા પ્રોત્સાહક નથી. ભારતના મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો પોતાની કુલ આવકના માત્ર 60થી 64 ટકા જ પોતે ઊભી કરે છે — મોટા ભાગે મિલકત કર અને નાના સ્થાનિક કરમાંથી. બાકીના 36થી 40 ટકા રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકારના અનુદાન તરીકે આવે છે.
તુલના કરો સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, આઇસલેન્ડ કે ઑસ્ટ્રેલિયા સાથે, જ્યાં શહેર સરકારો પોતાની આવકના 80 ટકાથી વધુ ભાગ પોતે ઊભો કરે છે. ભારતના તમામ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો મળીને દેશના GDPના એક ટકાથી પણ ઓછો ખર્ચ કરે છે. રોજિંદા જીવનની સૌથી નજીકની સરકાર માટે આ હિસ્સો ઘણો ઓછો છે.
આ અંતર સરળ શબ્દોમાં સમજીએ. દર મહિને રાજ્ય કે કેન્દ્ર પાસેથી પૈસા માંગતું શહેર સરકાર એ ઘર જેવું છે, જે પોતે કમાવાને બદલે સંબંધી પાસેથી પૈસા માંગે. કામ ચાલી જાય, પણ પહેલાં શું સુધારવું તે નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા ઓછી થઈ જાય.
આ આંકડામાં એક બીજી વાત પણ છુપાયેલી છે. 74મા સુધારાએ ફક્ત શહેરી ચૂંટણીઓ શરૂ કરી નથી. તેણે ઓછામાં ઓછી એક તૃતીયાંશ બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવાનું ફરજિયાત કર્યું, અને અનુસૂચિત જાતિ તથા અનુસૂચિત જનજાતિ માટે સ્થાનિક વસ્તીના પ્રમાણ પ્રમાણે અનામત રાખી. હજારો શહેરોમાં સ્ટ્રીટલાઇટ, પાણીની પાઇપલાઇન અને ગટર વિશે નિર્ણય કોણ લે છે તે આ સુધારાએ બદલી નાખ્યું.
આનો અર્થ એ નથી કે દરેક સમસ્યા માત્ર પૈસાની છે, કે બધી કોર્પોરેશનો સરખી રીતે કામ કરે છે. કેટલીક કોર્પોરેશનો ઓછા પૈસામાં સારું કામ કરે છે, કેટલીક નથી કરતી. પણ તૂટેલી સ્ટ્રીટલાઇટ માટે ફક્ત "સરકાર"ને દોષ આપવાથી સાચી જવાબદારી અને સાચી મજબૂરી ક્યાં છે તે સમજવામાં ભૂલ થાય છે.
નાગરિકને બારમા અનુસૂચિની અઢાર બાબતો યાદ રાખવાની જરૂર નથી. પણ એ જાણવું કે પહેલું દરવાજું વડા પ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીનું નહીં, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનું છે — એથી વ્યવહારમાં ફરક પડે છે. ફરિયાદ ક્યાં નોંધાય છે, ચૂંટણીમાં ક્યા કાઉન્સિલરને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે, એ બદલાય છે.