કોંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું છે કે જો રાજીવ ગાંધી જીવતા હોત તો તેમનો પરિવાર સામાન્ય જીવન જીવી રહ્યો હોત. લોકોએ તેમના વિશે ઘણી વાતો અને કિસ્સાઓ ઘડ્યા, પરંતુ તેમણે આ બધાને બદલે ફક્ત પોતાનાં બાળકો અને કામ પર ધ્યાન આપ્યું.
આ વાતો સોનિયા ગાંધીએ એક ખાસ મુલાકાતમાં કહી હતી. નેહરુ-ગાંધી પરિવારમાં દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ પછી સોનિયા પહેલાં સભ્ય છે, જેમણે આત્મકથા લખી છે. નેહરુએ 1936માં 'એન ઓટોબાયોગ્રાફી' લખી હતી અને હવે સોનિયાએ 'બિલોન્ગિંગ: અ જર્ની ઑફ લવ' નામનું પુસ્તક લખ્યું છે.
આત્મકથા લખવાનો વિચાર કેવી રીતે આવ્યો?
સોનિયાએ જણાવ્યું કે 2015માં પહેલી વાર તેમને આ વિચાર આવ્યો, જ્યારે રાહુલ અને પ્રિયંકાએ તેમને લખવા માટે કહ્યું. ત્યારબાદ તેમના કેટલાક મિત્રોએ પણ આ જ સલાહ આપી. ત્યારથી તેમણે લખવાનું શરૂ કર્યું, નોંધો એકઠી કરી અને પછી જેમ જેમ યાદ આવતું ગયું તેમ લખતાં ગયાં. લગભગ 10 વર્ષની મહેનત બાદ આ પુસ્તક સૌની સામે આવ્યું છે.
રાજીવ સાથેની પહેલી મુલાકાત વિશે
સોનિયાએ કહ્યું કે કેટલાક સામાન્ય મિત્રો દ્વારા તેમની રાજીવ સાથે મુલાકાત થઈ હતી. ત્યારે તેમની ઉંમર 19 વર્ષ હતી. તેઓ રાજીવના વ્યક્તિત્વથી પ્રભાવિત થયાં હતાં. તેમનું નામ અને પરિવાર તેમના જીવનનો હિસ્સો બન્યા નહોતા. લગ્ન પછી પણ, જ્યારે રાજીવ પાઇલટ હતા, ત્યારે તેમનું જીવન એક સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય પરિવાર જેવું હતું.
કટોકટી અંગે રાજીવનો અભિપ્રાય
સોનિયાએ જણાવ્યું કે બંને પુત્રો પોતાની માતાનો ખૂબ આદર કરતા હતા, તેથી મતભેદનો પ્રશ્ન જ નહોતો. ઇન્દિરા ગાંધી જાણતાં હતાં કે રાજીવ કટોકટી લાદવાના નિર્ણય સાથે અસહમત હતા. તેમના માટે પણ આ સરળ નિર્ણય નહોતો. રાજીવ સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયેલા રહ્યા હતા અને લોકશાહીમાં આસ્થા ધરાવતા હતા.
તે સમયે પક્ષના ઘણા વરિષ્ઠ અને પ્રભાવશાળી નેતાઓ માનતા હતા કે દેશમાં વધતી અરાજકતા અને હિંસા વચ્ચે કટોકટી જ એકમાત્ર માર્ગ હતો. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓએ સેનાના જવાનો અને સરકારી અધિકારીઓને આદેશોનું પાલન ન કરવા સુધીનું આહ્વાન કર્યું હતું.
સંજય ગાંધીના અવસાનની અસર
સોનિયાએ કહ્યું કે જો સંજય ગાંધીનું મૃત્યુ ન થયું હોત તો ગાંધી પરિવાર અને દેશનું રાજકારણ અલગ હોત. કદાચ તેમના પતિ પણ આજે ખાનગી જીવન જીવી રહ્યા હોત, કદાચ આજે પણ જીવિત હોત.
તેમણે જણાવ્યું કે સંજયના મૃત્યુથી ઘણાં પહેલાં, મેનકા સાથે લગ્ન થયાના થોડા મહિનાઓ બાદ જ પરિવારનું વાતાવરણ બદલાવા લાગ્યું હતું. પહેલાં બંને ભાઈઓ ઘણો સમય સાથે વિતાવતા હતા અને જ્યાં પણ જતા, ત્રણેય સાથે જ જતા. પરંતુ લગ્ન બાદ સંજય પરિવારથી થોડા દૂર થઈ ગયા. તેમના મૃત્યુ બાદ ઘરનું વાતાવરણ વધુ બગડી ગયું. મેનકા તે સમયે 23 વર્ષની હતી અને આટલી નાની ઉંમરે પતિને ગુમાવવાનો આઘાત સહન કરવો મુશ્કેલ હતો. મેનકાનાં માતા ઇચ્છતાં હતાં કે તેમણે સીધા રાજનીતિમાં આવવું જોઈએ, જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધી માનતાં હતાં કે તેમણે થોડા મહિનાના પુત્ર વરુણ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. વિચારોનો આ જ ટકરાવ પરિવારની વચ્ચે તિરાડનું કારણ બન્યો, જેની અસર કદાચ આજે પણ છે.
રાજીવને રાજકારણથી દૂર રાખવાના પ્રયાસો
સોનિયાએ કહ્યું કે સંજયના અવસાન પછી તેમણે રાજીવને રાજકારણમાં આવવાથી રોકવાના તમામ સંભવ પ્રયાસો કર્યા. પરંતુ ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તેમના માટે રાજકારણથી દૂર રહેવું શક્ય નહોતું. તેમણે કહ્યું કે તેઓ રાજીવની મૂંઝવણ સમજી શકતાં હતાં.
ઇન્દિરા ગાંધીને માતા અને વડાપ્રધાન તરીકે જોવી
સોનિયાએ જણાવ્યું કે ઘર અને પરિવાર વચ્ચે ઇન્દિરા ગાંધીનો સ્વભાવ અત્યંત સહજ અને સ્નેહપૂર્ણ હતો. નવી વહુ તરીકે તેમને પરિવારની રીતરિવાજો સમજવામાં સમય લાગ્યો. સમય મળતો ત્યારે ઇન્દિરા ગાંધી બાળકોની સંભાળ રાખતાં અને તેમને વાર્તાઓ સંભળાવતાં. 1969માં તેમના પહેલા પુત્રના અવસાન સમયે તેઓ પ્રવાસ અધવચ્ચે છોડીને હોસ્પિટલ પહોંચી ગયાં હતાં. તેમણે રાજીવ અને સોનિયાને ગળે લગાવીને હિંમત આપી હતી.
સોનિયાએ ઉમેર્યું કે સંજયને ગુમાવ્યા બાદ ઇન્દિરા ગાંધીએ દૃઢતા દર્શાવી, પરંતુ અંગત જીવનમાં તેમનું દુઃખ ઘણું ઊંડું હતું. તેઓ એકાંતમાં પોતાના રૂમમાં બેસીને આંસુ વહાવતાં હતાં. તે સમયગાળામાં સોનિયાએ એક માતા તરીકે તેમના દુઃખ અને અસાધારણ હિંમત, બંનેને નજીકથી અનુભવ્યાં. રાજીવ ગાંધીની હત્યા બાદ સોનિયાએ રાજકારણથી દૂર રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેની વિગતો પુસ્તકમાં આગળ વણાયેલી છે.