આપણાં ફેફસાં દરરોજ લગભગ 20 હજાર વખત શ્વાસ લઈને શરીરના દરેક ભાગ સુધી ઑક્સિજન પહોંચાડે છે. આ જ ઑક્સિજન આપણને ચાલવા, દોડવા, વિચારવા અને જીવવાની શક્તિ આપે છે. પરંતુ સિગારેટનો દરેક કશ આ ફેફસાં પર નવો હુમલો કરે છે. તેની અસર તરત દેખાતી નથી, પરંતુ સિગારેટ ધીમે-ધીમે ફેફસાંની ક્ષમતા ઘટાડે છે. લાંબા સમય સુધી ધૂમ્રપાન ફેફસાંને એટલું નુકસાન પહોંચાડી શકે છે કે ઘણી ગંભીર બીમારીઓ અને લંગ કેન્સરનું જોખમ પણ વધી જાય છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અનુસાર, લંગ કેન્સર દુનિયામાં સૌથી વધુ નિદાન થતા કેન્સરમાંનું એક છે. કેન્સરથી થતા મૃત્યુમાં પણ તે સૌથી મોટું કારણ છે. અમેરિકન આરોગ્ય એજન્સી ‘સેન્ટર ફૉર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન’ (CDC) અનુસાર, લંગ કેન્સરથી થતા લગભગ 10માંથી 9 મૃત્યુ સિગારેટ પીવા અથવા પેસિવ સ્મોકિંગ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
આજે ફેફસાં અને ધૂમ્રપાન વિશે વાત કરીએ. સાથે જાણીએ કે હેલ્ધી લંગ્સ અને સ્મોકર્સ લંગ્સમાં શું તફાવત છે? ધૂમ્રપાન છોડ્યા પછી ફેફસાં કેટલા અંશે પોતાને રિપેર કરી શકે છે? આ માહિતી દિલ્હીની અપોલો સ્પેક્ટ્રા હૉસ્પિટલમાં પલ્મોનોલોજીના સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. પ્રીતપાલ કૌરે આપી છે.
પ્રશ્ન: સ્મોકર્સ લંગ્સ શું હોય છે?
જવાબ: સ્મોકર્સ લંગ્સ કોઈ મેડિકલ ટર્મ નથી. ડૉક્ટરો આ શબ્દ એવા ફેફસાં માટે વાપરે છે, જેના પર લાંબા સમય સુધી ધૂમ્રપાનની અસર પડી ચૂકી હોય. સિગારેટનો ધુમાડો ફેફસાંની રચના અને તેમની કાર્યક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ જ કારણસર આવા ફેફસાંને સામાન્ય રીતે ‘સ્મોકર્સ લંગ્સ’ કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન: હેલ્ધી અને સ્મોકર્સ લંગ્સમાં શું તફાવત છે?
જવાબ: હેલ્ધી ફેફસાં સ્વચ્છ, લચીલા અને શરીર સુધી ઑક્સિજન પહોંચાડવામાં વધુ સક્ષમ હોય છે. જ્યારે સ્મોકર્સ લંગ્સ પર તમાકુના ધુમાડાની અસર દેખાવા લાગે છે.
પ્રશ્ન: જ્યારે કોઈ સિગારેટનો એક કશ લે છે, ત્યારે તેનો ધુમાડો ફેફસાંમાં જઈને શું કરે છે?
જવાબ: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સિગારેટનો કશ લે છે, ત્યારે ધુમાડો થોડી જ સેકન્ડમાં શ્વસન માર્ગમાંથી પસાર થઈને ફેફસાંની સૌથી નાની હવાની કોથળીઓ (એલ્વિઓલાઈ) સુધી પહોંચી જાય છે. સિગારેટના ધુમાડામાં 7,000થી વધુ રસાયણો હોય છે. તેમાં ઘણા ઝેરી અને કેન્સર પેદા કરનારા તત્ત્વો સામેલ હોય છે.
ધુમાડામાં રહેલું ટાર ફેફસાંની સપાટી પર જમા થવા લાગે છે. કાર્બન મોનોક્સાઇડ લોહીમાં પહોંચીને ઓક્સિજનનું સ્થાન લેવા લાગે છે. તેના કારણે શરીરને ઓછો ઓક્સિજન મળે છે. ધુમાડામાં રહેલા રસાયણો ફેફસાંની અંદર બળતરા અને સોજો પેદા કરે છે. સમય જતાં ફેફસાં પોતાને સારી રીતે સાફ કરી શકતાં નથી, જેના કારણે તેમની કાર્યક્ષમતા પર અસર થવા લાગે છે.
પ્રશ્ન: શું સ્મોકિંગથી માત્ર ફેફસાંને જ નુકસાન થાય છે?
જવાબ: ના, તે આખા શરીરને નુકસાન પહોંચાડે છે. સિગારેટના ધુમાડામાં રહેલા હાનિકારક રસાયણો ફેફસાં દ્વારા લોહીમાં પહોંચી જાય છે અને શરીરના અલગ-અલગ અંગો પર અસર કરે છે. તેનાથી હૃદયરોગ, સ્ટ્રોક, મોઢા અને ગળાનું કેન્સર, આંખોના રોગો, દાંત અને પેઢાં સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન: સિગારેટ પીનારા લોકોને કયા રોગનું જોખમ વધારે હોય છે?
જવાબ: સિગારેટ પીતા લોકોમાં ફેફસાં સંબંધિત અનેક ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધી જાય છે.
પ્રશ્ન: 10 વર્ષ, 20 વર્ષ અને 30 વર્ષમાં સ્મોકર્સનાં ફેફસાં કેવી રીતે બદલાય છે?
જવાબ: સ્મોકિંગની અસર ધીમે-ધીમે વધતી જાય છે. લાંબા સમય સુધી ધૂમ્રપાન કરવાથી ફેફસાંમાં ધીમે ધીમે ફેરફારો થતા જાય છે.
પ્રશ્ન: શું પેસિવ સ્મોકિંગ પણ જોખમી છે? તેનાથી શું નુકસાન થાય છે?
જવાબ: હા, પેસિવ સ્મોકિંગ એટલે અન્ય વ્યક્તિની સિગારેટ, બીડી કે તમાકુના ધુમાડાના સંપર્કમાં આવવું પણ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે. ધુમાડામાં રહેલા ઝેરી રસાયણો આસપાસ હાજર લોકોના શરીરમાં પણ પહોંચી જાય છે. તેનાથી શ્વસનતંત્રનો ચેપ, બાળકોમાં અસ્થમા, ફેફસાંનું કેન્સર, હૃદયરોગ, સ્ટ્રોક, આંખો, નાક અને ગળામાં બળતરા અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા તથા શિશુ પર ખરાબ અસર થઈ શકે છે. બાળકોના ફેફસાંના વિકાસ પર પણ અસર થાય છે.
પ્રશ્ન: શું દરરોજ માત્ર 1-2 સિગારેટ પીવી સલામત છે?
જવાબ: નહીં, સિગારેટના દરેક કશ સાથે શરીર હાનિકારક કેમિકલ્સના સંપર્કમાં આવે છે. તેથી ધૂમ્રપાનની માત્રા ઓછી હોવી પણ સલામત નથી.
નિષ્ણાતોના મતે, ધૂમ્રપાન છોડ્યા પછી શરીર ધીમે-ધીમે સ્વસ્થ થવા લાગે છે. ફેફસાંની સફાઈની પ્રક્રિયા સુધરે છે અને તેમની કાર્યક્ષમતા વધે છે. આ માટે સારો આહાર, નિયમિત કસરત, યોગ, પ્રાણાયામ અને ચોખ્ખી હવામાં રહેવું મદદરૂપ થાય છે. જો કે, ફેફસાંનું કેટલું નુકસાન પાછું ફરી શકે છે તે વ્યક્તિના ધૂમ્રપાનના સમયગાળા અને શરીરની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.