દેશમાં શહેરોને 'સ્માર્ટ સિટી' બનાવવા માટે ₹1.64 લાખ કરોડ ખર્ચાયા છે. કમાન્ડ સેન્ટર, હાઇ-ટેક કેમેરા, સેન્સર અને ડેશબોર્ડ — બધું ડિજિટલ રીતે ચાલે છે. પણ બહાર નીકળો તો રસ્તા પર કચરો દેખાય છે. તો સવાલ થાય કે આટલી મોંઘી ટૅક્નોલૉજી ખરેખર કામ કરે છે કે નહીં?
આ સવાલનો સૌથી સરળ જવાબ આપણા ઘરની બહાર જ મળે છે. કચરો સમયસર ઉપાડવામાં આવે છે? કચરાની ગાડી નિર્ધારિત રૂટ પર દોડે છે? કચરો અલગ કરવામાં આવે છે? અને ઘરમાંથી લઈ ગયેલા કચરા પર યોગ્ય પ્રોસેસિંગ થાય છે? ઓનલાઇન સિસ્ટમ અને GPS લગાવેલા વાહનો હોવા છતાં બજારો અને રસ્તાઓ પર કચરો કેમ દેખાય છે, એ સમજવા માટે વેસ્ટ મેનેજમેન્ટની વાસ્તવિકતા જોવી પડશે.
સ્માર્ટ સિટી મિશનમાં ટૅક્નોલૉજીનો ઉપયોગ
સ્માર્ટ સિટીઝ મિશન હેઠળ દેશમાં 8,000થી વધુ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ થયું છે, જેમાંથી મોટાભાગનું કામ પૂરું થઈ ચૂક્યું છે. આ મિશનમાં 66થી વધુ શહેરો ઘન-કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે આધુનિક ટૅક્નોલૉજી વાપરી રહ્યાં છે.
દેશમાં લગભગ 9,194 કચરો એકઠો કરતાં વાહનોમાં RFID અને GPS સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે. તેનાથી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના કંટ્રોલ રૂમમાં બેઠા-બેઠા વાહનોનું લાઇવ લોકેશન ટ્રેક થાય છે. કચરાની ગાડી તમારા વિસ્તારમાં આવી કે નહીં અને નિર્ધારિત રૂટ પર ચાલી કે નહીં, તેનો ડિજિટલ રૅકોર્ડ અધિકારીઓ પાસે રહે છે. આ માટે તમામ 100 સ્માર્ટ શહેરોમાં ઇન્ટિગ્રેટેડ કમાન્ડ અને કંટ્રોલ સેન્ટર (ICCC) કાર્યરત થઈ ગયા છે.
આંકડામાં સુધારો
સરકારી આંકડા પ્રમાણે કચરો એકઠો કરવાની પ્રક્રિયામાં મોટો સુધારો થયો છે. તાજેતરના સર્વેક્ષણ મુજબ શહેરી વિસ્તારોના 98 ટકા વૉર્ડમાં ડોર-ટુ-ડોર કચરો એકઠો કરવાની સુવિધા પહોંચી ગઈ છે. વર્ષ 2014-15માં માત્ર 16 ટકા કચરા પર પ્રોસેસિંગ થતું હતું, જે આજે વધીને અંદાજે 80 ટકા થયું છે. દેશભરમાં કચરો ઉપાડતાં વાહનોની સંખ્યા 2.5 લાખને પાર થઈ ગઈ છે.
તો પછી સમસ્યા ક્યાં છે?
ટૅક્નોલૉજી બતાવે છે કે કચરાની ટ્રક ક્યાં ફરી રહી છે, પણ તેનો અર્થ એ નથી કે શહેર આપોઆપ સ્વચ્છ થઈ ગયું. વાસ્તવિક અડચણો આ પ્રમાણે છે:
1. ટૅક્નોલૉજીની મર્યાદા: ડેશબોર્ડ બતાવી શકે કે કચરાની ગાડી ક્યાં છે, પણ એ ખાતરીપૂર્વક કહી શકતું નથી કે રસ્તા પર પડેલો કચરાનો એકેએક ટુકડો ઉપાડી લેવાયો છે કે નહીં.
2. છૂટોછવાયો કચરો: મોટી ગાડીઓ ઘર-ઘર જઈને કચરો ઉપાડે છે. પણ રસ્તા પર ફેંકાયેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલો, ફૂટપાથ પર પડેલાં પાંદડાં અને જાહેર સ્થળે વિખેરાયેલો કચરો સાફ કરવા આખો દિવસ મોટી ગાડીઓ મોકલવી શક્ય નથી. બજારો અને બસ સ્ટોપ જેવા ભીડવાળા વિસ્તારોમાં લોકો બેજવાબદારીથી કચરો ફેલાવે છે, જે શહેરને ગંદુ દેખાડે છે.
3. અમલીકરણનો અભાવ: ઘરેથી કચરો લેવાય છે, પણ ઘણી જગ્યાએ ભીનો અને સૂકો કચરો યોગ્ય રીતે અલગ થતો નથી.
યોગ્ય ઉકેલ કેવી રીતે આવે?
નિષ્ણાતોના મતે હવે માત્ર ગાડીઓનું ટ્રેકિંગ પૂરતું નથી. શહેરોને એવા પ્રેક્ટિકલ સાધનોની જરૂર છે, જે સફાઈ કામદારોને રસ્તા પર વિખેરાયેલો કચરો ઉપાડવામાં સીધી મદદ કરે. સાથે જ સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી અને સફાઈ કામદારોની જવાબદારી નક્કી કરવી પડશે.
ટૂંકમાં, ટૅક્નોલૉજી એક સાધન છે, ઉકેલ નહીં. કચરો ઉપાડવાની ગાડી ટ્રેક થાય એટલું જ પૂરતું નથી — સફાઈની જવાબદારી પણ ટ્રેક થવી જોઈએ.