પિતાની સંપત્તિમાં દીકરીનો હક હોય છે, એ વાત ઘણા લોકો જાણે છે. પણ શું બહેન પોતાના ભાઈની મિલકતમાં પણ હિસ્સો માંગી શકે? આ સવાલ ઘણી વાર થાય છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે ભાઈને માતા-પિતાની જમીન મળી હોય. લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે બહેન હોય તો દરેક મિલકતમાં હિસ્સો મળવો જોઈએ, પરંતુ કાયદો આવું નથી કહેતો. અમારી 'કાનુની સવાલ' શ્રેણીમાં આજે સમજીએ કે બહેનને ભાઈની મિલકત પર ક્યારે અધિકાર મળે છે અને ક્યારે નહીં.
જમીન અને મકાનને લઈને ભાઈ-બહેન વચ્ચે ઝઘડો થવો સામાન્ય વાત છે. લગ્ન પછી જ્યારે હિસ્સો માંગવામાં આવે ત્યારે તકરાર વધી જાય છે. કેટલીક વાર આ વાત કોર્ટ સુધી પણ પહોંચે છે. એટલે એ સમજવું જરૂરી છે કે કાયદામાં બહેનને ભાઈની સંપત્તિમાં અધિકાર ક્યારે મળે છે અને ક્યારે નહીં.
કાયદો શું કહે છે તે જોઈએ. જો ભાઈની પોતાની કમાણીની સંપત્તિ હોય, જેમ કે તેણે પોતાના પૈસાથી ઘર, ફ્લેટ, પ્લોટ કે દુકાન ખરીદી હોય, તો તે તેની પોતાની સંપત્તિ ગણાય. તેમાં બહેન ભાગ માંગી શકે નહીં. ભાઈ ઈચ્છે તો બહેનને ભેટ આપી શકે, પરંતુ બહેન જબરદસ્તીથી તે સંપત્તિ પર દાવો કરી શકે નહીં.
જો માતા-પિતાએ તેમની બધી મિલકત વસિયતનામા કે ગિફ્ટ ડીડ દ્વારા ફક્ત પુત્રને આપી હોય, તો તે સામાન્ય રીતે તેની વ્યક્તિગત મિલકત ગણાય. બહેનને તેમાં આપમેળે હિસ્સો મળે નહીં. પરંતુ એક વાત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે: વસિયત માન્ય છે કે નહીં અને ગિફ્ટ ડીડમાં કોઈ ભૂલ છે કે નહીં, તે તપાસવું જરૂરી છે. જો વસિયતમાં ખામી હોય તો પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે છે.
જો મિલકત પૂર્વજો પાસેથી વારસામાં મળી હોય, એટલે કે તે પૂર્વજોની મિલકત હોય, તો નિયમો સાવ અલગ છે. આવી મિલકતમાં પુત્રીને પુત્ર જેટલા જ અધિકાર છે. 2005માં કાયદામાં સુધારો થયો, ત્યારથી પુત્રી જન્મતાની સાથે જ પૂર્વજોની મિલકતમાં હિસ્સેદાર માનવામાં આવે છે. લગ્ન પછી પણ આ અધિકાર યથાવત્ રહે છે. જો તે ઈચ્છે તો પોતાના હિસ્સા માટે અવાજ ઉઠાવી શકે છે અને જરૂર પડે તો કોર્ટનો સંપર્ક પણ કરી શકે છે.
(અસ્વીકરણ: જો તમારો કોઈ ચોક્કસ કેસ હોય તો કાનૂની નિષ્ણાત અથવા વકીલની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે. અહીં આપેલી માહિતી ફક્ત કોર્ટના નિર્ણયો અને કાયદાની કલમોના આધારે છે.)