આવતીકાલ, 26 સપ્ટેમ્બરથી શ્રાદ્ધ પક્ષનો પ્રારંભ થશે. જ્યોતિષાચાર્યોના જણાવ્યા અનુસાર, આ વખતે લગભગ 60 વર્ષ પછી વિશેષ ગ્રહયોગ સર્જાઈ રહ્યો છે. 1966 પછી 2026માં સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ અને શનિની વિશેષ સ્થિતિનું પુનરાવર્તન થઈ રહ્યું છે. આ કારણે આ વખતનો 16 દિવસનો શ્રાદ્ધ પક્ષ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ વિશેષ માનવામાં આવે છે.
જ્યોતિષાચાર્ય અમર ડિબ્બેવાલા જણાવે છે કે મહાલય શ્રાદ્ધની શરૂઆત ભાદ્રપદ શુક્લ પૂર્ણિમા એટલે કે 26 સપ્ટેમ્બરથી થશે અને ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અમાવસ્યા, 10 ઓક્ટોબર સુધી ચાલશે. આ વખતે શ્રાદ્ધ પક્ષની શરૂઆત શનિવારથી થશે અને સમાપન પણ શનિવારે સર્વપિતૃ અમાવસ્યા પર થશે. આ દરમિયાન બુધાદિત્ય યોગ સાથે કેન્દ્ર-ત્રિકોણ અને એકાદશ સાથે જોડાયેલા યોગ બનવાની વાત પણ જ્યોતિષીય ગણતરીમાં કહેવામાં આવી છે.
જ્યોતિષાચાર્ય ડૉ. હેમીલ પી. લાઠીયાના જણાવ્યા મુજબ, પિતૃ પક્ષમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પુત્ર, આયુષ્ય, આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય અને અભિલાષાઓની પૂર્તિ થાય છે. વિદ્વાનો પાસેથી વિસ્તૃત માહિતી મેળવીને સરળતાથી શ્રાદ્ધ કર્મ કરી શકાય છે. પિતૃઓને તૃપ્ત કરીને તેમના આત્માની શાંતિ અને સદગતિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. પિતૃપક્ષ દરમિયાન શ્રદ્ધા અને ભાવ મુખ્ય છે.
આ વખતે કેટલાક પંચાંગોમાં પંચમી અને અષ્ટમી તિથિના ક્ષયનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમ છતાં શ્રાદ્ધની સંખ્યા 16 જ રહેશે. જ્યોતિષાચાર્યોના મતે ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં એક દિવસમાં સમયના અંતર અનુસાર બે તિથિના શ્રાદ્ધ કરવાની જોગવાઈ માનવામાં આવે છે.
10 ઓક્ટોબરે સર્વપિતૃ અમાવસ્યા રહેશે. જ્યોતિષાચાર્યોના જણાવ્યા અનુસાર આ જ દિવસે શનિશ્ચરી અમાવસ્યા અને ગજછાયા યોગનો સંયોગ પણ બની રહ્યો છે. પિતૃઓના નિમિત્તે તર્પણ, શ્રાદ્ધ અને અન્ય ધાર્મિક કાર્યો માટે આ દિવસને વિશેષ માનવામાં આવે છે.
જ્યોતિષાચાર્ય અમર ડિબ્બેવાલા કહે છે કે સૂર્યનું કન્યા રાશિમાં ગોચર પિતૃ કર્મ માટે વિશેષ ગણાય છે. સાથે બુધાદિત્ય યોગ અને અન્ય શુભ યોગ બનવાથી આ સમયગાળામાં કરવામાં આવતાં તર્પણ, શ્રાદ્ધ, પાર્વણ શ્રાદ્ધ, એકોદિષ્ટ શ્રાદ્ધ અને તીર્થ શ્રાદ્ધ વગેરેને વિશેષ ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
શ્રાદ્ધ પક્ષમાં શું કરવું અને શું ન કરવું
શ્રાદ્ધ ભોજન પીરસવાની રીત: શ્રાદ્ધપક્ષ દરમિયાન પિતૃઓને પીરસવામાં આવતી થાળી હંમેશા દક્ષિણ દિશામાં રાખો અને ભસ્મની રેખા બનાવો. ભોજન પીરસવા માટે કેળાના પાન અથવા મોહા નામના ઝાડના પાંદડાંમાંથી બનેલી પતરવેલીયાનો ઉપયોગ કરો, જે બજારમાં સરળતાથી મળે છે. શ્રાદ્ધ બ્રાહ્મણોની થાળીમાં ભૂલથી પણ મીઠું અલગથી ન પીરસવું જોઈએ.
થાળીમાં ભોજન પીરસવાનો ક્રમ અને સ્થાન: શાસ્ત્રો અનુસાર થાળીને ડાબે, જમણે, આગળ અને મધ્યમાં ચાર ભાગમાં (ચોરસ) વહેંચીને પદાર્થો પીરસવાનો ઉલ્લેખ છે. સૌ પ્રથમ થાળીમાં દેશી ઘી લગાવો. ચોખા વચ્ચોવચ પીરસો અને ખીર, શાક વગેરે જમણી બાજુ મૂકો. ત્યારબાદ ડાબી બાજુએ લીંબુ, ચટણી અને કચુંબર પીરસો. દાળ, કઢી, પાપડ, ભજીયા, અડદના વડા અને લાડુ જેવી વસ્તુઓ સામે રાખો. છેલ્લે ભાતને દેશી ઘી અને વઘાર કર્યા વગર પીરસો.
આ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો: શ્રાદ્ધ માટે તૈયાર કરવામાં આવતા ભોજનમાં ઓછામાં ઓછી એક એવી વસ્તુ બનાવો જે તમારા પૂર્વજોને પસંદ હોય. શ્રાદ્ધ ભોજન પીરસતી વખતે મનમાં ભેદભાવની ભાવના ન રાખો. જ્યાં સુધી શ્રાદ્ધ વિધિ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી નાના બાળકો, મહેમાનો અથવા ઘરના અન્ય કોઈ સભ્યને ભોજન ન આપવું.