પિતૃ પક્ષ દરમિયાન પૂર્વજોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે તર્પણ, પિંડદાન અને શ્રાદ્ધ વિધિ કરવામાં આવે છે. આ સમયગાળામાં ખાનપાન અંગે ઘણી માન્યતાઓ પ્રચલિત છે. લોકોના મનમાં સૌથી સામાન્ય પ્રશ્ન એ છે કે શું શ્રાદ્ધના દિવસે પરિવારના સભ્યો ઘરે બનાવેલું ભોજન ખાઈ શકે છે?
આ અંગે એક ભક્તે પ્રેમાનંદ મહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. તેમનો જવાબ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ રહ્યો છે. મહારાજે શ્રાદ્ધના દિવસોમાં ભોજન લેવાના ક્રમ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન આપવાના મહત્વ વિશે સમજાવ્યું હતું.
પ્રેમાનંદ મહારાજે શું કહ્યું?
પ્રેમાનંદ મહારાજના જણાવ્યા અનુસાર, શ્રાદ્ધના દિવસે સૌ પ્રથમ વિધિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે શ્રાદ્ધ વિધિમાં બ્રાહ્મણનું આદરપૂર્વક સ્વાગત, પગ ધોવા, આરતી અને આસન પર બેસાડીને ભોજન પીરસવું સામેલ છે. વ્યક્તિની ક્ષમતા અનુસાર એક કે વધુ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી શકાય છે. ભોજન બાદ દક્ષિણા આપવાની પણ પરંપરા છે. ત્યારબાદ પરિવારના સભ્યો પ્રસાદ ગ્રહણ કરી શકે છે.
શું પરિવારના સભ્યો શ્રાદ્ધ ભોજન જમી શકે?
પરંપરા મુજબ, શ્રાદ્ધ માટે તૈયાર કરેલું ભોજન પહેલા બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરવામાં આવે છે અને પછી પરિવારના સભ્યો તેને પ્રસાદ તરીકે ગ્રહણ કરે છે. તેથી એમ કહેવું યોગ્ય નથી કે શ્રાદ્ધના દિવસે પરિવારજનો ભોજન કરી શકતા નથી. મુખ્ય બાબત ભોજનનો ક્રમ અને વિધિની પરંપરા છે. જુદા જુદા પરિવારો અને પ્રદેશોમાં શ્રાદ્ધ વિધિમાં થોડો ફરક હોઈ શકે છે.
સાત્વિક ભોજનનું મહત્વ
સામાન્ય રીતે શ્રાદ્ધ વિધિમાં સાત્વિક ભોજન બનાવવાનો રિવાજ છે. ઘણા પરિવારોમાં ડુંગળી, લસણ અને અમુક ખાદ્ય વસ્તુઓ ટાળવામાં આવે છે. ભોજનમાં મોસમી શાકભાજી, દાળ, ચોખા, પૂરી, ખીર અને અન્ય પરંપરાગત વાનગીઓ સામેલ હોય છે. જોકે, શ્રાદ્ધ ભોજનના ઘટકો અને નિયમો પ્રદેશ, પરિવાર અને પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે. તેથી વ્યક્તિએ પોતાની કૌટુંબિક પરંપરા કે સ્થાનિક ધાર્મિક રિવાજનું પાલન કરવું યોગ્ય મનાય છે.
બ્રાહ્મણ ભોજન કેમ મહત્વનું?
હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં શ્રાદ્ધ વિધિ દરમિયાન બ્રાહ્મણ ભોજનને મહત્વનું સ્થાન છે. માન્યતા છે કે ભક્તિ અને યોગ્ય વિધિ સાથે અર્પણ કરેલું ભોજન પૂર્વજો સુધી પહોંચે છે. એટલે શ્રાદ્ધના દિવસે બ્રાહ્મણો કે જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન કરાવવાની પરંપરા ઘણી જગ્યાએ જોવા મળે છે.
(અસ્વીકૃતિ: આ માહિતી પ્રચલિત માન્યતાઓ અને ધાર્મિક ગ્રંથો પર આધારિત છે. કોઈપણ ઉપાય કે માન્યતા અપનાવતા પહેલાં સંબંધિત નિષ્ણાતની સલાહ લેવી.)