Instagram Reels, YouTube Shorts અને બીજા શોર્ટ વીડિયો પ્લેટફોર્મ આજે આપણી રોજિંદી જિંદગીનો હિસ્સો બની ગયા છે. થોડી મિનિટ માટે શરૂ કરેલું સ્ક્રોલિંગ અડધો કલાક કે તેથી વધુ સમયનું ક્યારે થઈ જાય છે, ખબર જ નથી પડતી. પણ સતત શોર્ટ વીડિયો જોવાની આ ટેવ માત્ર સમય જ નથી લેતી — તે ધ્યાન (attention) અને સેલ્ફ-કંટ્રોલ (self-control) સાથે જોડાયેલી માનસિક પ્રક્રિયાઓને પણ અસર કરી શકે છે. તાજેતરના સંશોધનમાં શોર્ટ વીડિયોના ઉપયોગ અને cognitive control વચ્ચે સંબંધ જોવા મળ્યો છે.
શોર્ટ વીડિયો એ રીતે બનાવવામાં આવે છે કે યુઝરને એક પછી એક નવું કન્ટેન્ટ મળતું રહે. દર થોડી સેકન્ડે બદલાતો વીડિયો, ઝડપી દ્રશ્યો અને અલગ-અલગ પ્રકારની માહિતી મગજનું ધ્યાન સતત ખેંચે છે. 2026માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં વધુ શોર્ટ-ફોર્મ વીડિયો વાપરનારા લોકોમાં self-control સાથે જોડાયેલી કામગીરી અને attentional control વચ્ચે નકારાત્મક સંબંધ જોવા મળ્યો. સંશોધકોએ Go/No-Go જેવા ટાસ્ક દ્વારા inhibitory control અને ધ્યાનની તપાસ કરી.
2024માં પ્રકાશિત EEG અભ્યાસમાં 48 સહભાગીઓને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. સંશોધકોએ શોધ્યું કે શોર્ટ વીડિયોનું વ્યસન વધવાની સાથે self-control અને મગજના executive control સાથે જોડાયેલા સંકેતોમાં ઘટાડાનો સંબંધ જોવા મળ્યો. Executive control એ જ ક્ષમતા છે જે આપણને ધ્યાન જાળવી રાખવામાં અને બિનજરૂરી પ્રતિક્રિયા રોકવામાં મદદ કરે છે. જોકે, એનો અર્થ એ નથી કે દર વખતે Reels જોવાથી મગજને કાયમી નુકસાન થઈ જાય છે. ઉપલબ્ધ સંશોધન મુખ્યત્વે સંબંધ (association) દર્શાવે છે અને ઘણા અભ્યાસોમાં મર્યાદિત નમૂનો કે cross-sectional ડિઝાઇન જેવી મર્યાદાઓ પણ છે.
એક બીજા સંશોધનમાં 56 યુવાન પુખ્તોના મગજની પ્રવૃત્તિ શોર્ટ વીડિયો જોતી વખતે તપાસવામાં આવી. રિપોર્ટ મુજબ પસંદગીના વીડિયો જોવા દરમિયાન self-control અને cognitive control સાથે જોડાયેલા મગજના વિસ્તારોની પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર જોવા મળ્યો. સંશોધકોએ તેને ધ્યાન અને self-regulation સાથે જોડાયેલી પ્રક્રિયા સાથે સાંકળ્યું. એટલે કે સમસ્યા માત્ર વીડિયોની સંખ્યા નથી, પણ સતત અને કોઈ હેતુ વગર સ્ક્રોલ કરવાની ટેવ પણ હોઈ શકે છે.
જો તમને લાગે છે કે Reels જોતાં-જોતાં સમયની ખબર નથી પડતી, તો નાના ફેરફારો મદદરૂપ થઈ શકે. એપમાં daily time limit લગાવવી, નોટિફિકેશન ઓછા કરવા અને નવરાશના સમયમાં કોઈ મકસદ વગર સ્ક્રોલ કરવાથી બચવું એ વ્યવહારુ શરૂઆત હોઈ શકે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે શોર્ટ વીડિયોને પૂરી રીતે નુકસાનકારક માનવાને બદલે ઉપયોગ કરવાની રીત અને માત્રા પર ધ્યાન આપવું. હાલના સંશોધનથી એ સંકેત ચોક્કસ મળે છે કે વધુ કે problematic short-video useનો ધ્યાન અને self-control સાથે સંબંધ હોઈ શકે છે, પણ તેના લાંબા ગાળાના પ્રભાવો સમજવા માટે વધુ સારા longitudinal સંશોધનની જરૂર છે.