આજના વ્યસ્ત જીવનમાં તણાવ, અનિયમિત ખાણીપીણી, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત કારણો હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું જોખમ વધારી શકે છે. લાંબા સમય સુધી બ્લડ પ્રેશર વધેલું રહે તો હૃદય, મગજ અને કિડની પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે. ઘણી વખત તેના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી, તેથી નિયમિત તપાસ અને સમયસર તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
જો તમારું બ્લડ પ્રેશર વારંવાર વધી જતું હોય, તો શ્વાસને ધીમે અને નિયંત્રિત રીતે લેવાની એક યોગ પદ્ધતિ વિશે જાણવું ઉપયોગી થઈ શકે છે. શીતલી પ્રાણાયામ મનને શાંત કરવામાં અને તણાવ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, તેનાથી બ્લડ પ્રેશર તરત જ ઘટી જશે અથવા દરેક વ્યક્તિને સમાન લાભ થશે એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી.
શીતલી પ્રાણાયામ યોગમાં શ્વાસને નિયંત્રિત કરવાની એક પરંપરાગત પદ્ધતિ છે. સામાન્ય રીતે તેમાં જીભને નળી જેવો આકાર આપીને મોં દ્વારા ધીમે શ્વાસ લેવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ નાક દ્વારા શ્વાસ બહાર છોડવામાં આવે છે. જો જીભને આકાર આપવો શક્ય ન હોય, તો યોગ શિક્ષકની સલાહથી વૈકલ્પિક પદ્ધતિ શીખી શકાય છે.
આ કસરત કરતી વખતે આરામદાયક સ્થિતિમાં બેસો, ખભા ઢીલા રાખો અને શ્વાસને બળજબરીથી ખેંચવાને બદલે સ્વાભાવિક રીતે લો. શરૂઆતમાં થોડો સમય અભ્યાસ કરો અને અસ્વસ્થતા અનુભવાય તો તરત બંધ કરો.
ધીમા અને નિયંત્રિત શ્વાસનો અભ્યાસ શરીરને આરામ આપવામાં અને તણાવની પ્રતિક્રિયા ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. કેટલાક સંશોધનોમાં શ્વાસની આવી પદ્ધતિઓથી બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયના ધબકારામાં ટૂંકા ગાળાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જોકે, શીતલી પ્રાણાયામ માત્ર પાંચ મિનિટમાં દરેક વ્યક્તિનું બ્લડ પ્રેશર ઘટાડે છે એવો મજબૂત અને સર્વસામાન્ય પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી.
પ્રાણાયામને સ્વસ્થ જીવનશૈલીના એક ભાગ તરીકે અપનાવી શકાય છે, પરંતુ તેને ડૉક્ટરે સૂચવેલી દવાઓ કે સારવારનો વિકલ્પ ન બનાવવો. દવા પોતાની રીતે બંધ કરવી અથવા તેનો ડોઝ બદલવો નહીં. બ્લડ પ્રેશર વારંવાર ઊંચું આવતું હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લો અને તેની નોંધ રાખો.
જો બ્લડ પ્રેશર 180/120 mmHg કે તેથી વધુ આવે, તો ઓછામાં ઓછા એક મિનિટ પછી ફરી માપો. તે હજુ પણ એટલું જ ઊંચું હોય અને છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, નબળાઈ, દૃષ્ટિમાં ફેરફાર કે બોલવામાં મુશ્કેલી જેવા લક્ષણો હોય, તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી તબીબી મદદ લો. આવા સમયે પ્રાણાયામ કરીને રાહ ન જુઓ.
યોગ્ય સારવાર, નિયમિત તપાસ, સંતુલિત આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને તણાવનું સંચાલન — આ બધાં પગલાં બ્લડ પ્રેશરને લાંબા ગાળે નિયંત્રિત રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
(અસ્વીકૃતિ: આ લેખ માત્ર જાણકારી માટે છે. તેનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તમારા તબીબ અથવા તજજ્ઞની સલાહ ચોક્કસ લેવી જરૂરી છે.)