સત્ય. સાહસ. સંકલ્પ.

શેરબજારમાં AI વાપરતા પહેલા સાવધાન! SEBI લાવી રહી છે કડક નિયમો

શેરબજારમાં AI વાપરતા પહેલા સાવધાન! SEBI લાવી રહી છે કડક નિયમો

શેરબજારમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)નો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ટ્રેડિંગથી લઈને બજારની ગણતરીઓ સુધી, AIનો ઉપયોગ સામાન્ય બન્યો છે. પરંતુ આ ઝડપી સ્વીકાર સાથે છૂટક રોકાણકારોના ભંડોળની સુરક્ષા અંગે ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, બજાર નિયમનકાર SEBI (સેબી) એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવા જઈ રહી છે.

SEBIના અધ્યક્ષ તુહિન કાન્તા પાંડેએ જણાવ્યું છે કે મૂડીબજારમાં AIના જવાબદાર ઉપયોગ માટે વ્યાપક માર્ગદર્શિકા ટૂંક સમયમાં જાહેર કરવામાં આવશે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે: નવી ટેક્નોલોજીની સંપૂર્ણ ક્ષમતાનો લાભ લેવો, સાથે સાથે રોકાણકારોના હિતો સાથે કોઈ બાંધછોડ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું.

નવા નિયમો હેઠળ, બજારમાં કાર્યરત કંપનીઓને AIના ઉપયોગમાં અનિયંત્રિત સ્વતંત્રતા મળશે નહીં. SEBI AIના ઉપયોગ માટે જરૂરી સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ (safeguards) સ્થાપિત કરી રહી છે. શેરબજાર સંબંધિત કામગીરી માટે AIનો ઉપયોગ કરતી કોઈપણ કંપનીએ સંપૂર્ણ ખુલાસો (disclosure) આપવો પડશે. વધુમાં, કોઈપણ અનિયમિતતા માટે કંપનીઓને જવાબદાર ગણવામાં આવશે.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, બજાર સંબંધિત મોટા નિર્ણયો માટે માનવીય દેખરેખ (human oversight) ફરજિયાત રહેશે. આનો અર્થ એ છે કે કોઈપણ કંપનીને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવા માટે માત્ર મશીનો કે AI પર નિર્ભર રહેવાની પરવાનગી આપવામાં આવશે નહીં; માનવીય સંડોવણી અનિવાર્ય રહેશે. અગાઉ, જૂન 2025માં, SEBIએ બજારના સહભાગીઓ પાસેથી AI અને મશીન લર્નિંગના ઉપયોગ અંગે સૂચનો પણ મંગાવ્યા હતા.

ટેક્નોલોજી આગળ વધતાં બજારમાં ડિજિટલ જોખમો પણ વધ્યા છે. SEBIના અધ્યક્ષે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે સાયબર હુમલાનું જોખમ સતત વધી રહ્યું છે – જે માત્ર નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે જ નહીં, પરંતુ ક્રિપ્ટો પ્લેટફોર્મ્સ માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે. વધુમાં, સોશિયલ મીડિયા પ્રભાવકો (influencers) દ્વારા આચરવામાં આવતી ડિજિટલ છેતરપિંડી નિયમનકાર માટે મોટી સમસ્યા બની છે.

આવા જોખમોને પહોંચી વળવા માટે, SEBIએ મે 2026માં એક વિશેષ માળખું (framework) રજૂ કર્યું, જેમાં સાયબર ઘટનાઓને સંભાળવા માટે વ્યવસ્થિત રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે. આ નવી સિસ્ટમ ‘ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી બોર્ડ’ના FIRE (ફાઇનાન્શિયલ ઇન્સિડન્ટ રિપોર્ટિંગ એન્ડ એક્સચેન્જ) ટેમ્પલેટ સાથે સુસંગત છે, જે કોઈપણ સાયબર જોખમને તાત્કાલિક ઓળખવા અને તેના પર પ્રતિક્રિયા આપવામાં મદદ કરે છે.

SEBI માત્ર વર્તમાન જોખમો પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત નથી કરી રહી, પરંતુ આગામી દાયકામાં સંભવિત પડકારો માટે પણ સક્રિયપણે તૈયારી કરી રહી છે. તુહિન કાન્તા પાંડેએ નોંધ્યું છે કે ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ભવિષ્યમાં બજાર માટે ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે, ખાસ કરીને 2032 થી 2035 દરમિયાન આ જોખમો વધુ તીવ્ર બની શકે છે. આના નિવારણ માટે, SEBI હાલમાં ક્રિપ્ટોગ્રાફિક સિસ્ટમ્સની વ્યાપક યાદી તૈયાર કરી રહી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય બજારમાં ક્યાં એન્ક્રિપ્શન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે તે જાણવાનો છે, જેથી ડેટા અથવા સિસ્ટમ સુરક્ષાને લગતી ભવિષ્યની સંભવિત નબળાઈઓને ઓળખી શકાય.

એક તરફ સુરક્ષા નિયમો કડક બનાવવામાં આવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ નવી કંપનીઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો પણ ચાલી રહ્યા છે. SEBI સ્થાનિક સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે સ્ટોક માર્કેટમાં લિસ્ટ થવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા પર કામ કરી રહી છે. આ હેતુ માટે, હાલમાં ‘ઇનોવેટર્સ ગ્રોથ પ્લેટફોર્મ’ (IGP)ની સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે. SEBIનો ઉદ્દેશ્ય નિયમોમાં સુધારો કરવાનો છે જેથી ડીપ-ટેક (deep-tech) અને બાયોટેક (biotech) જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉભરતી કંપનીઓને વધુ સારી મદદ મળી શકે. આ ફેરફારો આવી કંપનીઓને તેમના પ્રારંભિક તબક્કામાં સ્ટોક માર્કેટમાંથી મૂડી એકત્ર કરવા માટે સુલભ માર્ગ પૂરો પાડશે.