દર વર્ષે 29 ઓક્ટોબરે વિશ્વ સ્ટ્રોક દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસનો હેતુ સ્ટ્રોક વિશે જાગૃતિ વધારવાનો અને તેના જોખમો સમજાવવાનો છે. આજે મોબાઈલ, લેપટોપ અને કમ્પ્યુટર આપણા રોજિંદા જીવનનો હિસ્સો બની ગયા છે. સવારે ઉઠતાં જ ફોન જોવો, કલાકો સુધી કમ્પ્યુટર પર કામ કરવું અને રાત્રે ઊંઘતાં પહેલાં સોશિયલ મીડિયા ચલાવવું સામાન્ય બની ગયું છે. એવામાં સ્ક્રીન ટાઈમ અને સ્ટ્રોક વિશે અનેક દાવા સામે આવે છે. સવાલ એ છે કે શું લાંબા સમય સુધી મોબાઈલ કે લેપટોપ જોવાથી સીધો સ્ટ્રોક થઈ શકે છે?
દિલ્હીની સીકે બિરલા હોસ્પિટલના ન્યુરોસાયન્સ વિભાગના ડિરેક્ટર ડો. કે.કે. જિંદલના જણાવ્યા અનુસાર, સ્ક્રીન સામે રહેવું એ પોતે સ્ટ્રોકનું સીધું કારણ સાબિત થયું નથી. જોકે, લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીનનો ઉપયોગ ઘણી વાર નિષ્ક્રિયતા સાથે જોડાયેલો હોય છે, જે સમય સાથે સ્ટ્રોકનું જોખમ વધારી શકે છે. વાસ્તવમાં, સ્ટ્રોક ત્યારે થાય છે જ્યારે મગજના કોઈ ભાગમાં લોહીનો પુરવઠો અટકી જાય છે. આ સામાન્ય રીતે બ્લડ વેસલમાં બ્લોકેજ અથવા મગજમાં લોહી નીકળવાને કારણે થાય છે. ઓક્સિજનની કમીથી મગજના કોષો પ્રભાવિત થવા લાગે છે. તેથી જ સ્ટ્રોક થવા પર વહેલામાં વહેલી તકે ઈલાજ મળવો અત્યંત જરૂરી છે.
લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીન જોવામાં ચિંતાનું સૌથી મોટું કારણ સ્ક્રીન નહીં, પરંતુ તેની સામે કલાકો સુધી બેસી રહેવું હોઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી કોઈ શારીરિક પ્રવૃત્તિ વિના બેસી રહેવાથી વજન વધવા, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ અને ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ જેવી સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે. આ તમામ સ્ટ્રોકના મહત્વપૂર્ણ જોખમી પરિબળોમાં સામેલ છે.
અમેરિકન સ્ટ્રોક એસોસિએશનના સામયિક 'સ્ટ્રોક'માં પ્રકાશિત એક સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે 60 વર્ષ કે તેથી ઓછી ઉંમરના એવા વયસ્કો, જે દિવસમાં ઓછામાં ઓછા આઠ કલાક બેસી રહેવાવાળી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓમાં વિતાવતા હતા અને જેમની શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી હતી, તેમનામાં વધુ સક્રિય લોકોની સરખામણીમાં સ્ટ્રોકનું જોખમ વધારે હતું. જોકે, આ સંશોધન સ્ક્રીન ટાઈમ અને સ્ટ્રોક વચ્ચે સીધા કારણ-પરિણામને સાબિત કરતું નથી. તે લાંબા સમય સુધી નિષ્ક્રિય રહેવા અને સ્ટ્રોકના જોખમ વચ્ચેના સંબંધ તરફ ઈશારો કરે છે.
માત્ર સ્ક્રીનના કલાકો જોઈને જોખમનો અંદાજ લગાવી શકાય નહીં. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ આખો દિવસ કમ્પ્યુટર પર કામ કરે છે, પરંતુ નિયમિતપણે વ્યાયામ કરે છે, તો તેનું જોખમ એ વ્યક્તિથી અલગ હોઈ શકે છે જે એટલા જ કલાક બેસે છે અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ લગભગ નથી કરતી. લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાથી શરીરના ચયાપચય (મેટાબોલિઝમ) અને લોહીના પ્રવાહ પર અસર પડી શકે છે. આ સિવાય, મોડી રાત સુધી મોબાઈલ કે લેપટોપ વાપરવાથી ઊંઘ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ખરાબ ઊંઘ બ્લડ પ્રેશર અને ચયાપચયને નિયંત્રણમાં રાખવું મુશ્કેલ બનાવી શકે છે.
જોકે, એવી કોઈ નક્કી સ્ક્રીન ટાઈમ સીમા નથી, જેના પછી કોઈ વ્યક્તિને સ્ટ્રોક થવાની સંભાવના નિશ્ચિતપણે વધી જાય. લાંબા સમય સુધી ફોન વાપરવાનો અર્થ એ પણ નથી કે વ્યક્તિને સ્ટ્રોક થવાનો જ છે.
હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ, મેદસ્વીપણું કે હૃદયની બીમારીથી પીડાતા લોકોએ પોતાના સ્વાસ્થ્ય પર વિશેષ ધ્યાન આપવું જોઈએ. જે લોકોને અગાઉ સ્ટ્રોક કે TIA થઈ ચૂક્યો છે, તેમને પણ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. આમાં બ્લડ પ્રેશર પર ખાસ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે, કારણ કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર સ્ટ્રોકના સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયંત્રિત કરી શકાય તેવા જોખમી પરિબળોમાંથી એક છે. નિયમિત બ્લડ પ્રેશરની તપાસ, ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સારવાર અને પૂરતી શારીરિક પ્રવૃત્તિ લાંબા ગાળે સ્ટ્રોકનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
યુવાનોએ એવું ન માનવું જોઈએ કે સ્ટ્રોક ફક્ત મોટી ઉંમરના લોકોને જ થાય છે. ઉંમર વધવાની સાથે સ્ટ્રોકનું જોખમ વધે છે, પરંતુ ઓછી ઉંમરમાં પણ સ્ટ્રોક થઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ તબીબી સ્થિતિ કે બીજા જોખમી પરિબળો હાજર હોય.
સ્ક્રીનનો ઉપયોગ પૂરી રીતે બંધ કરવો દરેક માટે શક્ય નથી, ખાસ કરીને એ લોકો માટે જેમનું કામ કમ્પ્યુટર કે મોબાઈલ પર નિર્ભર છે. એવામાં જરૂરી છે કે સતત કેટલાય કલાક સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવાથી બચો. વચ્ચે-વચ્ચે ઊઠીને ચાલવું, ફોન પર વાત કરતી વખતે શક્ય હોય તો ટહેલવું અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી સ્ટ્રોકના જોખમને ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.