સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને ભારતના લોહ પુરુષ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. પરંતુ તેમને ‘સ્ટીલ ફ્રેમ ઓફ ઇન્ડિયા’ (Steel Frame of India) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ નામનો સંબંધ ભારતીય વહીવટી સેવા (IAS) અને ભારતીય પોલીસ સેવા (IPS) સાથે છે. સરદાર પટેલ માનતા હતા કે દેશને મજબૂત બનાવવા માટે માત્ર સારા કાયદા અને નીતિઓ પૂરતી નથી. તેનો યોગ્ય અમલ કરનારી સક્ષમ અને નિષ્પક્ષ વહીવટી વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે. રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસ એટલે કે સરદાર પટેલની જન્મજયંતી (31 ઓક્ટોબર) નિમિત્તે સમજીએ કે તેમણે IAS-IPSનો પાયો શા માટે નાખ્યો અને તેના માટે કેવા ફેરફારો કરવા પડ્યા.
આઝાદી સમયે ભારત અનેક મોટા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું હતું. દેશનું વિભાજન થઈ ચૂક્યું હતું. દેશી રજવાડાંઓને ભારતમાં ભેળવવાનાં હતાં. શરણાર્થીઓનું પુનર્વસન કરવાનું હતું અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવાની પણ મોટી જવાબદારી હતી. આવા સમયે વહીવટી વ્યવસ્થાને નબળી પાડવી દેશ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે તેમ હતું. સરદાર પટેલે આ જરૂરિયાતને સમજી હતી. તેમણે એવી અધિકારી વ્યવસ્થાનું સમર્થન કર્યું, જે કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને સરકારો માટે કામ કરી શકે. આ જ વિચાર આગળ જતાં અખિલ ભારતીય સેવાઓનો (All India Services) પાયો બન્યો.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતીય સિવિલ સર્વિસ એટલે કે ICS વહીવટી તંત્રની સૌથી પ્રભાવશાળી સેવાઓમાંની એક હતી. આ સેવાના અધિકારીઓ જિલ્લાઓ અને પ્રાંતોમાં મહેસૂલ, કાયદો અને વ્યવસ્થા તથા સરકારી કામગીરીનું સંચાલન કરતા હતા. ભારતીય પોલીસ સાથે જોડાયેલી સેવાઓના અધિકારીઓ પણ વહીવટ અને સુરક્ષાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. પરંતુ આ વ્યવસ્થા ભારતના લોકો પ્રત્યે જવાબદાર નહોતી. તેનો મુખ્ય હેતુ બ્રિટિશ સરકારનું શાસન ચલાવવાનો હતો. ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર અંગ્રેજ અધિકારીઓનું વર્ચસ્વ હતું. ભારતીયો માટે આ સેવામાં પ્રવેશ મેળવવો મુશ્કેલ હતો. પરીક્ષાની પ્રક્રિયા અને પરીક્ષા યોજાતું સ્થળ જેવી બાબતો પણ ભારતીય ઉમેદવારો માટે પડકારરૂપ હતી.
દેશના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન ICSની ટીકા કરવામાં આવી હતી. ઘણા લોકો માનતા હતા કે આ સેવા બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી શાસનનું એક સાધન છે. તેથી આઝાદી પછી તેને એ જ સ્વરૂપમાં ચાલુ રાખવી શક્ય નહોતી. પરંતુ બીજી તરફ, વહીવટી અનુભવ ધરાવતા અને તાલીમબદ્ધ અધિકારીઓને એકસાથે દૂર કરવા પણ યોગ્ય નહોતું. નવા સ્વતંત્ર દેશને રોજિંદો વહીવટ ચલાવવા માટે અનુભવી કર્મચારીઓની જરૂર હતી.
આઝાદીની આસપાસ કેટલાક નેતાઓના મનમાં જૂની સિવિલ સર્વિસને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનો વિચાર હતો. તેમનું માનવું હતું કે આ સેવા અંગ્રેજોએ બનાવી હતી અને સ્વતંત્ર ભારતમાં તેનું કોઈ સ્થાન હોવું જોઈએ નહીં. પરંતુ સરદાર પટેલ આ વિચાર સાથે સહમત નહોતા. તેમનો તર્ક હતો કે દેશને સ્થિર અને મજબૂત વહીવટી વ્યવસ્થાની જરૂર છે. અધિકારીઓ ચૂંટાયેલી સરકારની નીતિઓનો અમલ કરવામાં મદદ કરે છે. તેઓ કાયદો અને વ્યવસ્થા, મહેસૂલ, વિકાસ અને જાહેર સેવાઓ સાથે જોડાયેલાં કામો સંભાળે છે. જો વહીવટી માળખું અચાનક તૂટી પડે, તો નવી સરકાર માટે દેશનું સંચાલન કરવું અત્યંત મુશ્કેલ બની શકે છે.
જોકે, સરદાર પટેલ અધિકારીઓ પાસેથી જૂની પદ્ધતિઓ ચાલુ રાખવાની અપેક્ષા રાખતા નહોતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે હવે અધિકારીઓ બ્રિટિશ સરકારને બદલે સ્વતંત્ર ભારત અને તેના બંધારણ પ્રત્યે જવાબદાર બને. સેવાનો હેતુ બદલવાનો હતો. હવે તેનું મુખ્ય લક્ષ્ય જનતાની જરૂરિયાતો અનુસાર કામ કરવાનું હતું. તેમણે અધિકારીઓને રાજકીય દબાણથી દૂર રહીને નિષ્પક્ષ રીતે કામ કરવાની સલાહ પણ આપી હતી. વહીવટી તંત્ર ચૂંટાયેલી સરકાર પ્રત્યે જવાબદાર રહેવું જોઈએ. પરંતુ અધિકારીઓએ નિયમો અને કાયદા અનુસાર જ કામ કરવું જોઈએ. આ સંતુલન જ એક વ્યાવસાયિક સિવિલ સર્વિસની ઓળખ બન્યું.
આઝાદી પછી ICSનું ભારતીય વહીવટી સેવા એટલે કે IASમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યું. આ માત્ર નામ બદલવાની પ્રક્રિયા નહોતી. હવે આ સેવાનો આધાર સ્વતંત્ર ભારતનું બંધારણ બન્યું. દેશનો વહીવટ ચલાવવો અને સરકારની નીતિઓનો અમલ કરવો એ તેની મુખ્ય જવાબદારી બની. આ રીતે સરદાર પટેલે નાખેલો પાયો આજે પણ દેશના વહીવટી તંત્રને મજબૂત બનાવે છે.