મધ્ય પ્રદેશના ડિંડોરી અને મંડલા જિલ્લાના સાલ જંગલોમાં 'હાર્ટવુડ બોરર' નામની જીવાતે ભારે તારાજી સર્જી છે. આ જીવાત સાલ વૃક્ષોના થડમાં કાણાં પાડીને તેમને અંદરથી કોરી ખાય છે, જેના કારણે વૃક્ષો સૂકાઈ જાય છે અને આખરે મૃત્યુ પામે છે. જંગલોને બચાવવા માટે રાજ્ય સરકારે 1.47 લાખ સંક્રમિત વૃક્ષો કાપવાનો નિર્ણય લીધો છે.
સાલ (Shorea robusta) વૃક્ષ મધ્ય ભારતના જંગલોનો મુખ્ય આધાર છે. મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઓડિશા, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં તે મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. કાન્હા અને પેંચ જેવા પ્રખ્યાત વ્યાઘ્ર અભયારણ્યોની હરિયાળી આ વૃક્ષોને આભારી છે. આ વૃક્ષો માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પણ સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો માટે પણ જીવાદોરી સમાન છે. તેનું લાકડું મજબૂત અને સડો ન લાગે તેવું હોય છે, જેનો ઉપયોગ બાંધકામ અને રેલવે સ્લીપર બનાવવામાં થાય છે. આદિવાસીઓ તેના બીજમાંથી નીકળતા તેલ (જે સાબુ અને મીઠાઈમાં વપરાય છે), પાંદડા (જેમાંથી પડિયા-પતરાળાં બને છે) અને થડમાંથી નીકળતા ગુંદર (જેનો ઉપયોગ ધાર્મિક વિધિઓમાં ધૂપ તરીકે થાય છે) પર આર્થિક રીતે નિર્ભર છે.
'સાલ હાર્ટવુડ બોરર' (Hoplocerambyx spinicornis) નામની આ જીવાત એક ભૃંગ (બીટલ) છે, જે લાંબા સ્પર્શકો ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે તે નબળા વૃક્ષોને જ નિશાન બનાવે છે, પરંતુ જ્યારે તેનો ઉપદ્રવ વધે છે ત્યારે તે 20 સેમીથી વધુ ગોળાઈ ધરાવતા સ્વસ્થ વૃક્ષોને પણ મારી નાખે છે. સૌથી વધુ નુકસાન 91 થી 150 સેમી ગોળાઈવાળા પરિપક્વ વૃક્ષોને થાય છે, જે જંગલનો મુખ્ય આધાર છે. 1897માં પ્રથમ વખત આ જીવાતને વૃક્ષો માટે ખતરો ગણવામાં આવી હતી.
ભારતમાં અત્યાર સુધીમાં આ જીવાતના હુમલાના 21થી વધુ કિસ્સા નોંધાયા છે. 1997થી 2000ની વચ્ચે મધ્ય પ્રદેશ અને પડોશી રાજ્ય છત્તીસગઢમાં તેનો સૌથી ભયંકર પ્રકોપ જોવા મળ્યો હતો. તે સમયે 16.84 લાખ હેક્ટર સાલ જંગલમાંથી લગભગ 3 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર પ્રભાવિત થયો હતો. ડિંડોરીની બાજુમાં આવેલા મંડલા જિલ્લામાં જ લગભગ 8 લાખ વૃક્ષોને નુકસાન પહોંચ્યું હતું.
આ સમસ્યાને નાથવા માટે વન વિભાગ અને સ્થાનિક ગ્રામજનો સાથે મળીને બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ પર કામ કરી રહ્યા છે.
ટ્રેપ ટ્રીઝ (વૃક્ષોની જાળ): વરસાદની શરૂઆત થતાં જ આ જીવાતને પકડવાનું અભિયાન શરૂ થાય છે. પસંદગીના અમુક વૃક્ષોને કાપીને તેની છાલ ઉતારી લેવામાં આવે છે. આ વૃક્ષોને 3 દિવસ સુધી એમ જ રહેવા દેવાય છે. તેમાંથી નીકળતો રસ પીવા માટે જીવાત રાત્રે બહાર આવે છે. સવારે 5થી 6 વાગ્યાની વચ્ચે ગામના લોકો આ જીવાતને હાથથી વીણીને થેલીઓ કે બરણીમાં ભરે છે. આ જીવાતના લાંબા સ્પર્શકોને ગૂંથીને તેની માળા બનાવાય છે જેથી તેને જિલ્લાના 8 સંગ્રહ કેન્દ્રો સુધી લઈ જવામાં સરળતા રહે. સરકાર ગ્રામજનોને 1 ભૃંગ પકડવા માટે 2 રૂપિયા આપે છે. આ સિઝનમાં અત્યાર સુધીમાં 19,25,118 જીવાત પકડાઈ છે, જેના પાછળ વન વિભાગે 38.5 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા છે. આમ કરવાથી જીવાત ઈંડા મૂકીને પોતાની વસ્તી વધારે તે પહેલાં જ નાશ પામે છે.
સ્વચ્છતા અભિયાન (વૃક્ષોની કાપણી): જે વૃક્ષો પહેલેથી જ ખરાબ હાલતમાં હોય અથવા જીવાતથી સંક્રમિત થઈ ગયા હોય તેવા વૃક્ષોને કાપી નાખવામાં આવે છે, જેથી જીવાત અન્ય સ્વસ્થ વૃક્ષો સુધી ન પહોંચે. આ માટે 1.47 લાખ વૃક્ષો કાપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ કઠોર નિર્ણય પાછળ જંગલને લાંબા ગાળે બચાવવાનો હેતુ છે.
વન વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રયાસોને કારણે જીવાતનો ફેલાવો અટકાવવામાં આવી રહ્યો છે અને સાલ જંગલોને ભવિષ્યમાં બચાવી શકાશે. સ્થાનિક ગ્રામજનો પણ આ અભિયાનમાં સક્રિય રીતે જોડાયા છે, જેનાથી તેમને રોજગારી પણ મળી રહી છે.