રૂપિયાના સતત ઘટાડાને રોકવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) કડક પગલાં લઈ રહી છે. આના કારણે આયાતકારો અને નાના વ્યવસાયોની મુશ્કેલી વધી શકે છે. વિદેશી રોકાણકારોએ આ વર્ષે ભારતીય શેરબજારમાંથી 3 લાખ કરોડથી વધુ રકમ ઉપાડી લીધી છે. RBIએ છેલ્લા ચાર મહિનામાં 75 થી 80 બિલિયન ડોલર ખર્ચ કર્યા છે. વ્યાજ દરોમાં વધારો કરીને અને પ્રવાહિતા નિયંત્રિત કરીને રૂપિયાને ટેકો આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ઘણીવાર એવો પ્રશ્ન થાય છે કે જ્યારે દેશની આર્થિક વૃદ્ધિ સારી છે અને મેક્રોઇકોનોમિક પાયા મજબૂત છે, તો પછી રૂપિયો સતત કેમ ઘટી રહ્યો છે? વિદેશી રોકાણકારો પણ આ પ્રશ્ન પૂછે છે. ગયા વર્ષે મે મહિનાથી ડોલર સામે રૂપિયામાં 11 ટકાનો ઘટાડો થયો છે, જે અન્ય ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓના ચલણો કરતાં પણ ખરાબ છે.
આ માટે કેટલાક વાજબી કારણો જવાબદાર છે. વિદેશી રોકાણકારો પોતે આમાં આંશિક રીતે જવાબદાર છે, કારણ કે તેઓ ભારતીય બજારમાંથી રેકોર્ડ સ્તરે નાણાં ઉપાડી રહ્યા છે. આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોએ ભારતીય ઇક્વિટીમાંથી 3 લાખ કરોડથી વધુ રકમ ઉપાડી લીધી છે. આ રકમ આખા વર્ષ 2025 માટે ઉપાડવામાં આવેલી રકમ કરતાં 1.8 ગણી વધુ છે. સપ્ટેમ્બરમાં ચોખ્ખો ઉપાડ છેલ્લા છ મહિનામાં સૌથી વધુ થયો હતો, જે લગભગ રૂ. 35,000 કરોડ હતો.
બીજો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે રૂપિયાને તેના માર્ગે કેમ ચાલવા નથી દેતા? RBI ચલણની સટ્ટાબાજીને કાબૂમાં લેવા અને રૂપિયાને ટેકો આપવા માંગે છે. પરંતુ જ્યારે કેન્દ્રીય બેંક ચલણને બચાવવા આગળ આવે છે, ત્યારે તે સટ્ટાબાજોને પણ આકર્ષે છે. કોઈપણ એવી વ્યવસ્થા જે વિનિમય દરને નિશ્ચિત સ્તરે જાળવવાની ખાતરી આપે છે તે જોખમી છે. સટ્ટાબાજો આને મર્યાદિત જોખમ અને મોટા નફાની તક તરીકે જુએ છે. આવી ધારણા ન બને તે માટે કેન્દ્રીય બેંકોએ પગલાં લેવા જોઈએ. એવી ચર્ચા છે કે RBIએ રૂપિયા-ડોલર વિનિમય દર માટે પ્રતિ ડોલર 97ની મર્યાદા નક્કી કરી છે.
એક અહેવાલ મુજબ, જાણકારોનો અંદાજ છે કે સેન્ટ્રલ બેંકે સ્પોટ માર્કેટમાં ડોલર વેચાણ અને સ્વેપ દ્વારા રૂપિયાને સુરક્ષિત રાખવા માટે છેલ્લા ચાર મહિનામાં 75 થી 80 બિલિયન ડોલર ખર્ચ કર્યા છે. RBIના ભંડારમાં ડોલરની કમી નથી, ખાસ કરીને બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRI) માટે ફોરેન કરન્સી ડિપોઝિટ સ્કીમ દ્વારા 133 બિલિયન ડોલરનો પ્રવાહ સપ્ટેમ્બરમાં તેના ફોરેન કરન્સી રિઝર્વને રેકોર્ડ ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યો હતો. આમ છતાં, 75 બિલિયન ડોલર નોંધપાત્ર રકમ છે. કદાચ સેન્ટ્રલ બેંક માને છે કે આ પરિસ્થિતિ કામચલાઉ છે અને રૂપિયાનું મૂલ્ય ઓછું છે.
વ્યક્તિગત રોકાણકારોને ઘણીવાર યાદ અપાવવું પડે છે કે બજારો તેમની નાણાકીય ક્ષમતા કરતાં વધુ સમય સુધી અતાર્કિક રહી શકે છે. આ કેન્દ્રીય બેંકોને લાગુ પડતું નથી, પરંતુ તેમને પણ એવું લાગી શકે છે કે બધા પ્રયાસો પછી પણ બજારો ખોટી દિશામાં જ રહે છે.
અત્યાર સુધી લેવામાં આવેલા પગલાંમાં, NRI બેંક ડિપોઝિટ યોજના રૂપિયા પરનું દબાણ ઘટાડવાનો પ્રયાસ હતો. આનાથી માર્ચના અંતમાં અને એપ્રિલની શરૂઆતમાં RBIને થયેલા કેટલાક નુકસાનની ભરપાઈ થઈ, જ્યારે તેણે ડોલર વેચીને અને વિદેશી બજારોમાં ડેરિવેટિવ્ઝનો ઉપયોગ કરીને હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. ત્યારબાદ, RBIએ સ્થાનિક બજારમાં ફોરવર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન કર્યા.