યુએસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રૂબિયોની ભારત મુલાકાત દરમિયાન તેમણે દિલ્હીના બદલે સીધા જામનગરની રિલાયન્સ રિફાઇનરીની મુલાકાત લેવાનું નક્કી કર્યું છે. આ મુલાકાતને માત્ર ડિપ્લોમેટિક શિષ્ટાચાર તરીકે નહીં, પણ ઊર્જા અને વ્યાપાર ક્ષેત્રે અમેરિકાના વર્ચસ્વને મજબૂત કરવાના એક ગંભીર કદમ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
જામનગર ખાતે રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝની વિશ્વની સૌથી મોટી સિંગલ-લોકેશન રિફાઇનરી આવેલી છે. સામાન્ય રીતે વિદેશી નેતાઓ રાજધાની દિલ્હીમાં સત્તાવાર મુલાકાતો કરે છે, પરંતુ અમેરિકી વિદેશ મંત્રીનું સીધું જામનગર પહોંચવું એ કોર્પોરેટ રાજકારણ, ઊર્જા નીતિઓ અને ભૂ-રાજકીય દબાણનું ઉદાહરણ છે.
માર્કો રૂબિયો આ વર્ષે બીજી વાર ભારત આવી રહ્યા છે. પહેલી મુલાકાતમાં તેઓ કોલકાતામાં મધર ટેરેસા ટ્રસ્ટ ગયા હતા, જ્યાં બિન-સરકારી સંસ્થાઓ માટેના વિદેશી ભંડોળ નિયમો અંગે ભારત સરકાર પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ થયો હોવાનું સૂત્રો કહે છે. હવે જામનગરની મુલાકાતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ વ્યાપાર અને અમેરિકી પ્રતિબંધોની નીતિઓ મુખ્ય મુદ્દા છે.
રિલાયન્સે અગાઉ રશિયાની રોસનેફ્ટ સાથે 10 વર્ષ માટે દર વર્ષે 1 બિલિયન ડોલરનું ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવાનો કરાર કર્યો હતો. જોકે, અમેરિકી વહીવટીતંત્ર દ્વારા લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો અને આર્થિક દબાણના ડરથી ભારતીય કંપનીઓએ રશિયન ઓઇલની ખરીદીમાં ફેરફાર કરવો પડ્યો હતો. જામનગરની આ મુલાકાત ભારતીય ઊર્જા ક્ષેત્ર પર વોશિંગ્ટનનું નિયંત્રણ જાળવી રાખવાનો અને ભવિષ્યની ઊર્જા સપ્લાય ચેઇનને નિયંત્રિત કરવાનો વ્યૂહાત્મક પ્રયાસ માનવામાં આવે છે.
આ સમગ્ર સમીકરણમાં ટેસ્લા અને સ્પેસએક્સના માલિક ઇલોન મસ્કની ભૂમિકા નિર્ણાયક છે. મસ્કે અમેરિકી ચૂંટણી પ્રચારમાં લગભગ 300 મિલિયન ડોલર (અંદાજે 2,500 કરોડ રૂપિયા)નું ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. મસ્કની કંપની સ્ટારલિંક ભારતના સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ બજારમાં પ્રવેશ માટે ઉત્સુક છે, પરંતુ મુકેશ અંબાણીની જિયો સાથેની સ્પર્ધા અને સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણીના મુદ્દાને કારણે તેને પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
મસ્કે જાહેર મંચ પરથી મુકેશ અંબાણીને 'ભારતના વાસ્તવિક પ્રધાનમંત્રી' કહીને સંબોધ્યા હતા. માર્કો રૂબિયોની જામનગર મુલાકાત પાછળ મસ્ક અને અમેરિકી વહીવટીતંત્ર દ્વારા સ્ટારલિંક માટે રસ્તો સાફ કરવાનો અને ભારતીય બજારમાં અમેરિકી ટેક કંપનીઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવવાનો પરોક્ષ કોર્પોરેટ દબાણ લાવવાનો હેતુ હોવાનું જણાય છે.
ભારતમાં અમેરિકી રાજદૂત સર્જિયો ગોર આ ડિપ્લોમેટિક ગોઠવણીના કેન્દ્રમાં છે. ઉઝબેકિસ્તાનના તાશ્કંદમાં જન્મેલા સર્જિયો ગોર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના અત્યંત વિશ્વસનીય સહયોગી મનાય છે અને વ્હાઇટ હાઉસની નિમણૂકોમાં તપાસનું કામ સંભાળતા હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે ઇલોન મસ્કે જાહેરમાં સર્જિયો ગોરને 'સ્નેક' (સાંપ) કહ્યા હતા, કારણ કે ગોરે વ્હાઇટ હાઉસમાં મસ્કનો પ્રભાવ વધવા દીધો ન હતો.
જાન્યુઆરી 2026માં ભારત આવ્યા બાદ સર્જિયો ગોરે ભારતના પ્રધાનમંત્રી, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર, વિદેશ મંત્રી, મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી, મણિપુરના ગવર્નર/મુખ્યમંત્રી, ચંડીગઢ સ્થિત ભારતીય સેનાના વેસ્ટર્ન કમાન્ડ, દાર્જિલિંગ, શ્રીનગર, અમૃતસર અને ઇસરોના ચેરમેન સાથે સતત બેઠકો કરી છે. તેમની આ વ્યાપક સક્રિયતા અને સીધા હસ્તક્ષેપની તુલના બ્રિટિશ યુગના વાઇસરોય સાથે કરીને તેને આજના નિયો-કોલોનિયલિઝમનો ભાગ ગણાવવામાં આવે છે.
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી વ્યાપાર કરાર અંગે વાતચીત ચાલી રહી છે, જેમાં બંને દેશો વચ્ચેના આર્થિક સંબંધો અને રોકાણના મુદ્દા મહત્વના છે. આ સંદર્ભમાં રૂબિયોની જામનગર મુલાકાતને ભારત-અમેરિકા સંબંધોના વ્યાપક ચિત્રના એક ભાગ તરીકે જોવી જોઈએ.