રાજસ્થાનના દેવડુંગરી ગામની એક સાદી ઝૂંપડીમાં 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં કેટલાક લોકો રહેતા હતા. તેઓ સરકારી રાહતના કામોમાં મજૂરી કરતા. કોઈ કૂવો ખોદતું, કોઈ રસ્તો બનાવતું, તો કોઈ જમીન સાફ કરતું. પણ ઘણી વાર તેમની પૂરી મજૂરી તેમના હાથ સુધી પહોંચતી નહોતી.
મજૂરીનો હિસાબ કાગળોમાં લખાયેલો રહેતો. લોકોને શંકા હતી કે સરકારી કચેરી અને તેમની ખિસ્સા વચ્ચે ક્યાંક કાગળ પર કંઈક ફેરફાર થાય છે. પણ ખરેખર શું થયું છે, તે તેઓ જોઈ શકતા નહોતા. તેમની પોતાની મહેનતનો હિસાબ જે કાગળોમાં લખાયેલો હતો, તે કાગળો એવી સરકારી કચેરીમાં બંધ રહેતા, જ્યાં તેમને જવાની પરવાનગી નહોતી.
ત્યારે એ ઝૂંપડીમાં રહેતા લોકોએ ગામવાસીઓ સાથે મળીને એક નાની વાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે અધિકારીઓને કહ્યું કે હિસાબના ચોપડા બહાર લાવવામાં આવે. ત્યારબાદ એ ચોપડાઓ સૌની સામે મોટેથી વાંચવામાં આવ્યા.
જે લોકો વિશે એ કાગળોમાં લખવામાં આવ્યું હતું, તેમની સામે જ આ હિસાબ વાંચવામાં આવ્યો. જો કાગળમાં લખ્યું હોય કે રસ્તો બની ગયો છે, તો એ રસ્તા પર રહેતો કોઈપણ ગામવાસી ઊભો થઈને કહી શકતો કે રસ્તો ખરેખર બન્યો છે કે નહીં. જો કાગળમાં લખ્યું હોય કે કોઈ મજૂરને પૈસા ચૂકવી દેવામાં આવ્યા છે, તો એ મજૂર પોતે ઊભો થઈને કહી શકતો કે તેને ખરેખર પૈસા મળ્યા હતા કે નહીં. આ બેઠકોને જન સુનાવણી કહેવામાં આવી.
પ્રથમ જન સુનાવણી ડિસેમ્બર 1994માં કોટ કિરાણા નામના ગામમાં યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ આવી વધુ જન સુનાવણીઓ યોજાતી રહી. અને વારંવાર એક જ વાત સામે આવતી ગઈ કે દેશના સૌથી ગરીબ મજૂરો માટે ફાળવવામાં આવેલા પૈસા સરકારી કાગળોમાં ગાયબ થઈ રહ્યા હતા, જેને સરકારી કચેરીની બહાર કોઈ જોઈ જ શકતું નહોતું. અહીંથી એક સવાલ ઊભો થયો અને દર વર્ષે એ સવાલ વધુ જોરથી પૂછવામાં આવવા લાગ્યો કે જો આ જનતાના પૈસા છે, તો જનતા એ કેમ ન જોઈ શકે કે આ પૈસા ક્યાં ગયા?
આ સવાલ માત્ર રાજસ્થાન પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નહીં. 1990ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોમાં અન્ય રાજ્યોએ પણ પોતાના માહિતીના અધિકાર સાથે જોડાયેલા કાયદા બનાવવાનું શરૂ કર્યું. આ માંગ દર વર્ષે આગળ વધતી રહી. અંતે વર્ષ 2005માં સંસદે સમગ્ર દેશ માટે માહિતીનો અધિકાર કાયદો (RTI Act) બનાવ્યો. આ એ જ કાયદો છે, જે આજે કોઈપણ ભારતીય નાગરિકને સરકારી કચેરી પાસેથી તેના રેકોર્ડ અને માહિતી માંગવાનો અધિકાર આપે છે અને સામાન્ય રીતે 30 દિવસની અંદર જવાબ મેળવવાની જોગવાઈ કરે છે.
આજે કરોડો ભારતીયોને સરકારી માહિતી મેળવવાનો અધિકાર આપતો આ કાયદો ખરેખર એક નાની ઝૂંપડીમાં કેટલાક ગામવાસીઓના એ સવાલથી શરૂ થયેલી લાંબી પ્રક્રિયાનું પરિણામ હતો. જેમાં તેઓ અધિકારીઓને કહી રહ્યા હતા કે તમારા હિસાબના ચોપડા અમારી સામે વાંચીને કેમ નથી સંભળાવતા? આ વાત પર થોડી ક્ષણ રોકાઈને વિચારો, કારણ કે તે એક એવો સવાલ સામે લાવે છે, જે આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો ક્યારેય પૂછતા નથી.
આખરે કોઈ કાયદો શરૂ ક્યાંથી થાય છે? સંસદમાંથી નહીં. સંસદ સામાન્ય રીતે એ જગ્યા છે જ્યાં કોઈ કાયદો પોતાની સફરના લગભગ અંતિમ તબક્કામાં પહોંચે છે. ત્યાં તેના પર ચર્ચા થાય છે અને મતદાન થાય છે. તે પહેલાં કોઈ કાયદો લગભગ હંમેશાં સામાન્ય જીવનની કોઈ સમસ્યાથી શરૂ થાય છે. એવી કોઈ સમસ્યા, જેના વિશે વારંવાર અવાજ ઉઠાવવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી તેને અવગણવું મુશ્કેલ ન બની જાય.
ક્યારેક કોઈ અદાલતને એવી ખાલી જગ્યા દેખાય છે, જેને કોઈ વર્તમાન કાયદો ભરી રહ્યો હોતો નથી. ક્યારેક કોઈ સરકારી વિભાગ પોતે કોઈ સમસ્યા સામે લાવે છે અને ક્યારેક માહિતીના અધિકારની જેમ, કોઈ એવા ગામમાં કેટલાક લોકો, જેનું નામ દિલ્હીમાં કદાચ કોઈએ સાંભળ્યું પણ ન હોય, ચૂપ રહેવાને જવાબ માનવાનો ઇનકાર કરે છે અને સવાલ પૂછે છે. સૌથી પહેલા વિચારને ઔપચારિક પ્રસ્તાવ તરીકે લખવામાં આવે છે.