એક નાનકડા શહેરમાં રહેતા પિતા પોતાની દીકરીના પ્રવેશ માટે નજીકની જાણીતી ખાનગી શાળામાં ફોર્મ ભરે છે. તેમણે ક્યાંક અસ્પષ્ટ રીતે સાંભળ્યું છે કે તેમના જેવા પરિવારોનાં બાળકો માટે કેટલીક બેઠકો મફત હોવી જોઈએ. પરંતુ જ્યારે તેઓ શાળાની ઓફિસમાં પહોંચે છે, ત્યારે તેમને કહેવામાં આવે છે કે કોટાની તમામ બેઠકો પહેલેથી જ ભરાઈ ગઈ છે. આ વાત સાચી છે કે નહીં તેની તપાસ કરવાનો તેમની પાસે કોઈ રસ્તો નથી.
આખરે તેઓ એવું માનીને પાછા ફરે છે કે આ કાયદો તેમના જેવા પરિવારોને લાગુ પડતો જ નથી. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ કાયદો તેમના પરિવારને પણ લાગુ પડે છે અને તેમણે ધાર્યું છે તેના કરતાં તેમાં ઘણી વધુ જોગવાઈઓ છે. કાયદાએ જે વચન આપ્યું છે અને સામાન્ય પરિવારે વાસ્તવિક જીવનમાં જે અનુભવ્યું છે તેની વચ્ચેનો તફાવત જ આ સમગ્ર મુદ્દાની અસલી કહાની છે.
ભારતનો બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર અધિનિયમ (RTE) 2009માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. કાગળ પર જોઈએ તો આ કાયદો વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી શિક્ષણ કાયદાઓમાંનો એક છે. આ કાયદો 6થી 14 વર્ષ સુધીના દરેક બાળકને મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણની ખાતરી આપે છે. સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે આ જવાબદારી માતા-પિતાની નહીં, પરંતુ સ્પષ્ટપણે સરકારની છે.
જો આ વયજૂથનું કોઈ બાળક શાળામાં પ્રવેશ મેળવી શકતું નથી, શાળાએ જતું નથી અથવા આગળના ધોરણમાં જઈ શકતું નથી, તો કાયદા મુજબ તેને પરિવારની નિષ્ફળતા નહીં, પરંતુ સરકાર અને વહીવટી તંત્રની નિષ્ફળતા ગણવામાં આવે છે. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોના શિક્ષણ કાયદાઓની સરખામણીમાં આ એક અલગ અને મહત્ત્વપૂર્ણ અભિગમ છે.
આ કાયદામાં એક વિશેષ જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે, જેનો હેતુ આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતા ઘટાડવાનો છે. દરેક બિનઅનુદાનિત ખાનગી શાળાએ પ્રવેશના પ્રારંભિક સ્તરે પોતાની 25 ટકા બેઠકો આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) અને વંચિત જૂથોના બાળકો માટે અનામત રાખવી ફરજિયાત છે. આ રીતે પ્રવેશ મેળવનારા દરેક બાળકના શિક્ષણ પાછળ થતો ખર્ચ સરકાર શાળાને ચૂકવે છે.
આ જોગવાઈ પાછળનો વિચાર ખૂબ જ સરળ હતો. શ્રીમંત અને ગરીબ બાળકો માટે અલગ-અલગ શિક્ષણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાને બદલે શાળાના શરૂઆતના વર્ષોથી જ બંને વર્ગનાં બાળકોને એકસાથે અભ્યાસ કરવાની તક આપવી. કાગળ પર આ એક ઉત્તમ વચન છે. પરંતુ વાસ્તવિકતામાં તેનો અમલ મિશ્ર રહ્યો છે. આ કાયદામાં ક્યાં અને કેવી રીતે ખામીઓ રહી ગઈ છે તે સમજવું માતા-પિતા માટે માત્ર કાયદાની જાણકારી મેળવવા કરતાં પણ વધુ મહત્ત્વનું છે.
વર્ષ 2019-20ના સરકારી આંકડા અનુસાર, ભારતની માત્ર 25.5 ટકા શાળાઓ જ આ કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત તમામ પાયાની માળખાકીય સુવિધાઓનાં ધોરણો પર ખરી ઉતરી હતી. આ સુવિધાઓમાં પૂરતા વર્ગખંડો, કાર્યરત શૌચાલયો અને પીવાના સ્વચ્છ પાણી જેવી આવશ્યક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
વિવિધ રાજ્યો વચ્ચેની સ્થિતિમાં મોટો તફાવત જોવા મળ્યો હતો. પંજાબમાં 63.6 ટકા શાળાઓએ નિર્ધારિત ધોરણોનું પાલન કર્યું હતું, જ્યારે મેઘાલયમાં આ આંકડો માત્ર 1.3 ટકા હતો. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, દરેક બાળકને યોગ્ય સુવિધાઓ ધરાવતી શાળામાં ભણવાનો જે કાનૂની અધિકાર છે, તે વાસ્તવિકતામાં બાળક કયા રાજ્યમાં અને ઘણી વખત કયા જિલ્લામાં જન્મ્યું છે તેના પર આધાર રાખે છે.
25 ટકા ખાનગી શાળા પ્રવેશ કોટો એ એવી જોગવાઈ છે જેની સાથે મોટાભાગના સામાન્ય પરિવારોનો સીધો સંબંધ છે. જોકે, આ જોગવાઈના અમલમાં અનેક સમસ્યાઓ સામે આવી છે. ઘણાં રાજ્યોમાં થયેલી તપાસ અને વાલીઓની ફરિયાદોમાં સામે આવ્યું છે કે કેટલીક શાળાઓ આ નિયમમાંથી બચવા માટે અલગ-અલગ રસ્તા અપનાવે છે.
પાત્રતા ધરાવતા અરજદારોનાં ફોર્મ ટેકનિકલ કારણો દર્શાવીને નકારી કાઢવામાં આવે છે. પરિવારો શાળાથી નિર્ધારિત અંતરની અંદર આવે છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ ઊભો કરવામાં આવે છે. પ્રવેશ પ્રક્રિયામાં જાણીજોઈને વિલંબ કરવામાં આવે છે, જેથી કોટાની બેઠકો ઉપલબ્ધ ન હોવાના બહાને પ્રવેશ નકારી શકાય.