ડોલર સામે સતત નબળો પડી રહેલો ભારતીય રૂપિયો સંભાળવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI)એ બે મોટા નિર્ણયો લીધા છે. મની માર્કેટમાં ઉતાર-ચઢાવ પર અંકુશ મેળવવા આ પગલાં લેવાયા છે.
પહેલો નિર્ણય: સરકારી ઓઈલ કંપનીઓની ડોલરની રોજિંદી જરૂરિયાત પૂરી કરવા RBIએ એક 'સ્પેશિયલ ડોલર વિન્ડો' શરૂ કરી છે. બીજો નિર્ણય: ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગ સાથે જોડાયેલા નિયમોમાં કડકાઈ કરવામાં આવી છે.
બજારના જાણકારો માને છે કે આ નિર્ણયોથી રૂપિયાને તાત્કાલિક થોડી રાહત મળશે, પરંતુ ઘટાડાના લાંબા ટ્રેન્ડને સંપૂર્ણપણે પલટવો મુશ્કેલ રહેશે.
શુક્રવાર, 9 ઓક્ટોબરે ડોલર સામે રૂપિયો 96.73ના સ્તરે બંધ થયો હતો. મે મહિનામાં નોંધાયેલા તેના સર્વકાલીન નીચા સ્તર 96.96ની તે ઘણી નજીક છે. કેલેન્ડર વર્ષ 2026માં અત્યાર સુધી રૂપિયો 7%થી વધુ અને ચાલુ નાણાકીય વર્ષ (FY27)માં લગભગ 3.5% ઘટી ચૂક્યો છે. ક્રૂડ ઓઈલના ઊંચા ભાવ, મજબૂત ડોલર અને વિદેશી રોકાણમાં આવેલી મંદીને કારણે રૂપિયા પર સતત દબાણ રહ્યું છે.
RBI રૂપિયાને 97 પ્રતિ ડોલરથી ઉપર જતો રોકવા માંગે છે. જો રૂપિયો આ સ્તરને પાર કરે, તો કંપનીઓમાં ગભરાટને કારણે ડોલરની ખરીદી અને સટ્ટાકીય પોઝિશન્સ ઝડપથી વધી શકે છે. તે ધ્યાનમાં રાખીને જ્યારે પણ રૂપિયો 96.80ને પાર જાય છે, ત્યારે સરકારી બેંકો મારફતે ડોલર વેચવામાં આવી રહ્યા છે.
ભારતની કુલ આયાતમાં ક્રૂડ ઓઈલનો હિસ્સો આશરે 25% છે. હવે ઓઈલ કંપનીઓની ડોલરની રોજિંદી જરૂરિયાત સીધી RBIના ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વમાંથી 'સ્પેશિયલ વિન્ડો' મારફતે પૂરી કરવામાં આવશે. તેનાથી સ્પોટ ફોરેક્સ માર્કેટમાં ડોલરની સીધી માગનું દબાણ ઘટશે.
એક ખાનગી બેંકના ટ્રેઝરી હેડે જણાવ્યું કે ઓઈલ વિન્ડોથી સ્પોટ માર્કેટમાં માગ ઘટશે. બીજી તરફ, કોઈ નક્કર વ્યવહાર (અંડરલાઇંગ એક્સ્પોઝર) વગરના ડેરિવેટિવ્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી સટ્ટાકીય સોદાઓ પર અંકુશ આવશે.
જોકે, ભારતનું બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ નબળું રહ્યું છે, ડોલર મજબૂત છે અને ગ્લોબલ બોન્ડ યીલ્ડ ઊંચી છે. આવી સ્થિતિમાં મધ્યમ ગાળામાં રૂપિયા પર દબાણ યથાવત્ રહી શકે છે.
HDFC સિક્યોરિટીઝના રિસર્ચ એનાલિસ્ટ દિલીપ પરમારે જણાવ્યું કે આ નિર્ણયોથી અસ્થિરતા પર અંકુશ આવશે અને સટ્ટાબાજોને મોટો ઝટકો લાગશે. જોકે, બેન્કો તેમની વધારાની હેજિંગ કોસ્ટ એટલે કે ખર્ચનો બોજ ગ્રાહકો પર નાખી શકે છે.
ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ્સના નિયમોમાં 4 મોટા ફેરફાર
સટ્ટાબાજી રોકવા અને બજારને શિસ્તબદ્ધ કરવા RBIએ 10 ઓક્ટોબરે 4 મોટા ફેરફારો કર્યા છે:
1. પુરાવા વિના મોટો દાવ લગાવવા પર રોક: કોઈ વાસ્તવિક વિદેશી લેવડદેવડ અથવા બિલ વિના હેજિંગ કે ટ્રેડિંગ કરવાની મર્યાદા 100 મિલિયન ડોલરથી ઘટાડીને સીધી 5 મિલિયન ડોલર કરવામાં આવી છે. હવે માત્ર કાગળોના આધારે મોટો સટ્ટો લગાવવો શક્ય નહીં બને. આ જ નિયમ એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ડેરિવેટિવ્સ પર પણ લાગુ થશે.
2. રદ કરાવેલો સોદો ફરી બુક નહીં થાય: ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ્સનો કોઈ સોદો એક વખત રદ કરી દીધો, તો તેને ફરીથી શરૂ (રી-બુક) કરવાની મંજૂરી મળશે નહીં. તેનાથી કરન્સીના દર બદલાતાં વારંવાર સોદા બદલવાની પ્રવૃત્તિ પર અંકુશ આવશે. જોકે, મેચ્યોરિટી પર રોલઓવર ચાલુ રહેશે.
3. મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન પર 20%નું ઇમરજન્સી ફંડ જરૂરી: 2 મિલિયન ડોલર (લગભગ 16.5 કરોડ રૂપિયા)થી મોટા સોદાઓ પર કંપનીઓએ 20% ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ (FERR) અલગથી જમા રાખવું પડશે. તેથી બજારમાં અચાનક મોટું નુકસાન થવા અથવા ભારે ઉથલપાથલ સર્જાવાની સ્થિતિમાં કંપનીઓ પાસે બેકઅપ રહેશે.
4. એક બિલ પર બે જગ્યાએથી ફાયદો ઉઠાવવા પર રોક: હવે વેપારીઓએ લેખિતમાં આપવું પડશે કે તેમણે એક જ લેવડદેવડ (બિલ)ના નામે બે અલગ-અલગ બેંકો પાસેથી હેજિંગ લીધું નથી. એક જ વેપારના આધારે બે જગ્યાએથી નફો કમાવવાની ચાલાકી હવે બંધ થશે.
2 અઠવાડિયામાં 31.3 અબજ ડોલર ઘટ્યું વિદેશી મુદ્રા ભંડોળ
રૂપિયામાં ઘટાડો એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારતનું ફોરેક્સ રિઝર્વ સતત ઘટી રહ્યું છે. 25 સપ્ટેમ્બરે પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં રિઝર્વ 18.34 અબજ ડોલર ઘટીને 757.46 અબજ ડોલર પર આવી ગયું હતું. 2 ઓક્ટોબરે પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં તેમાં વધુ 12.95 અબજ ડોલરનો ઘટાડો નોંધાયો અને તે 734.61 અબજ ડોલર રહ્યું.
બે અઠવાડિયામાં ફોરેક્સ રિઝર્વમાં કુલ 31.3 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો છે. આ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતના અઠવાડિયાના રેકોર્ડ સર્વકાલીન ઊંચા સ્તર (785.7 અબજ ડોલર) કરતાં લગભગ 51.1 અબજ ડોલર નીચું છે.