મોંઘવારી અને ફુગાવાને કાબૂમાં લેવા રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI)એ મોટો નિર્ણય લીધો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવ અને રૂપિયા પર આવી રહેલા દબાણને ધ્યાનમાં રાખીને RBIએ વ્યાજદરમાં ફેરફાર કર્યો છે.
બુધવારે મળેલી નાણાકીય નીતિ સમિતિની બેઠકમાં RBIએ પોલિસી રેપો રેટમાં 25 બેસિસ પોઇન્ટનો વધારો કર્યો છે. આ વધારા સાથે નવો રેપો રેટ 5.25%થી વધીને 5.50% થઈ ગયો છે. ફેબ્રુઆરી 2023 પછીના ચાર વર્ષના ગાળામાં આ પહેલીવાર છે જ્યારે રિઝર્વ બેંકે વ્યાજદરમાં વધારો કર્યો છે. આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે સરકાર અને મધ્યસ્થ બેંકનું ધ્યાન હાલ ફુગાવો નિયંત્રિત કરવા પર છે.
રેપો રેટ અને મોંઘવારી વચ્ચેનો સંબંધ
સામાન્ય માણસને ઘણીવાર પ્રશ્ન થાય છે કે રેપો રેટ વધવાથી ફુગાવો કેવી રીતે ઘટે છે? રેપો રેટ એ RBIનું એવું હથિયાર છે, જેનો ઉપયોગ બજારમાં નાણાંના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવા થાય છે. જ્યારે રેપો રેટ વધે છે, ત્યારે વાણિજ્યિક બેંકોએ RBI પાસેથી નાણાં ઉછીના લેવા વધુ વ્યાજ ચૂકવવું પડે છે. પરિણામે, આ બેંકો ગ્રાહકોની હોમ લોન, કાર લોન અને પર્સનલ લોનના વ્યાજદર મોંઘા કરી દે છે.
લોન મોંઘી થવાથી લોકો મોટી ખરીદી ટાળે છે કે મુલતવી રાખે છે, જેથી બજારમાં નાણાંનું પરિભ્રમણ ઘટે છે. બીજી બાજુ, થાપણદારોને FD પર વધુ વ્યાજ મળતું હોવાથી તેઓ બચત કરવા પ્રેરાય છે. આમ, બજારમાં એકંદર માંગ ઘટતાં છૂટક મોંઘવારી નીચે આવવા લાગે છે.
પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટવાની શક્યતા કેટલી?
રેપો રેટ અને ઈંધણના ભાવ વચ્ચે સીધો સંબંધ નથી, પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમનું આર્થિક ગણિત સમજવા જેવું છે. જ્યારે RBI વ્યાજદર વધારે છે, ત્યારે વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતનું બજાર વધુ આકર્ષક બને છે. દાખલા તરીકે, સપ્ટેમ્બર 2026માં યુએસ ફેડરલ રિઝર્વે ફુગાવો ઘટાડવા 25 બેસિસ પોઇન્ટનો વધારો કરી દર 3.75%થી 4.00% વચ્ચે રાખ્યો હતો. સામે આજે RBIનો દર 5.50% છે. આ 1.50%નો તફાવત વિદેશી રોકાણકારોને અમેરિકાને બદલે ભારતમાં નાણાં રોકવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.
વિદેશી ભંડોળ ભારતમાં આવવાથી ડોલર સામે રૂપિયો ઘટતો અટકે છે અને મજબૂત બને છે. ભારત તેની કુલ તેલ જરૂરિયાતના 85%થી વધુ હિસ્સો વિદેશથી આયાત કરે છે. મજબૂત રૂપિયાના કારણે આ આયાત સસ્તી બને છે, જેથી તેલ કંપનીઓનો નફાનો માર્જિન વધે છે. અંતે આ નફાનો લાભ ગ્રાહકોને પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડા સ્વરૂપે મળી શકે છે.
શું રાશન અને જીવનજરૂરી ચીજો સસ્તી થશે?
આની હકારાત્મક અસર જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ પર પણ પડી શકે છે. અગાઉ જોયું તેમ, લોન મોંઘી થવાથી બજારમાં રોકડ પ્રવાહ ઘટે છે. લોકો બિનજરૂરી ખરીદી ટાળે છે, જેથી બજારમાં માલની માંગ ઘટે છે, પણ પુરવઠો એ જ રહે છે. આ પરિસ્થિતિમાં જથ્થાબંધ વેપારીઓ અને સંગ્રહખોરો પર માલ વેચવાનું દબાણ વધે છે. મોટું નુકસાન ટાળવા તેઓ ભાવ ઘટાડવા મજબૂર બને છે. આ ચક્રના અંતે ધીમે ધીમે રાશન અને અન્ય દૈનિક જરૂરિયાતની વસ્તુઓના ભાવ સ્થિર થાય છે અથવા તેમાં ઘટાડો જોવા મળે છે.