નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા લોન વસૂલાત સમયે ગ્રાહકો પર થતા દબાણ અને ઉઘરાણીની ઘટનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ વસૂલાતના નિયમોમાં મોટા ફેરફાર કર્યા છે. આ નવા નિયમો હેઠળ હવે બેંકો કે એનબીએફસી (NBFC) કોઈ પણ પ્રકારની બિનશિસ્ત અથવા ધમકી આધારિત ઉઘરાણી કરી શકશે નહીં. જો તમારો લોનનો હપ્તો (EMI) ન ભરાયો હોય તો પણ બેંકને કાયદેસરની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું ફરજિયાત બનશે.
આ નવા નિયમો તમામ વ્યાપારી બેંકો, પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો, શહેરી સહકારી બેંકો અને નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ પર લાગુ થશે. આ સિવાય ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓ પણ આ નિયમોના દાયરામાં આવશે. અગાઉ ઘણી વખત રિકવરી એજન્ટો દ્વારા ગ્રાહકોને ઘરે જઈને ધમકાવવા, તેમના પરિવારજનોને ડરાવવા અથવા જાહેરમાં અપમાનિત કરવાની ઘટનાઓ બનતી હતી. હવે આવું કરવા પર સખત પ્રતિબંધ રહેશે.
RBI એ જારી કરેલા નવા નિર્દેશો મુજબ, બેંક કોઈ પણ અનધિકૃત અથવા બિન-નોંધણીકૃત એજન્ટ દ્વારા ઉઘરાણી કરી શકશે નહીં. દરેક રિકવરી એજન્ટ પાસે બેંક દ્વારા જારી કરાયેલું ઓળખકાર્ડ હોવું જરૂરી છે. ઉઘરાણી કરતી વખતે એજન્ટે યોગ્ય વસ્ત્રો પહેરવા અને શિષ્ટાચાર જાળવવો પડશે. ગ્રાહક સાથે વાત કરતી વખતે અપમાનજનક ભાષાનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ.
નવા નિયમો અનુસાર, કોઈ પણ લોન વસૂલાત પહેલાં બેંકે ગ્રાહકને લેખિત નોટિસ મોકલવી પડશે, જેમાં બાકી રકમ, વ્યાજ, અને વસૂલાતની તારીખ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવશે. ગ્રાહકને પોતાના દેવાની ગણતરી અંગે પૂછપરછ કરવાનો અને પુનર્વિચાર માટે અરજી કરવાનો અધિકાર હશે. જો ગ્રાહકને લાગે કે તેની પાસેથી વધુ રકમ માંગવામાં આવી રહી છે, તો તે આ નોટિસનો જવાબ આપી શકશે.
આ નિયમો હેઠળ બેંકો માટે ગ્રાહક ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીને વધુ મજબૂત બનાવવી પણ ફરજિયાત કરવામાં આવી છે. જો કોઈ ગ્રાહક વસૂલાતની કોઈ ઘટનાથી સંતુષ્ટ ન હોય, તો તે સંબંધિત બેંકની ફરિયાદ નિવારણ શાખામાં ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. ફરિયાદનો ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં ઉકેલ ન આવે તો ગ્રાહક RBI લોકપાલ (Ombudsman) સમક્ષ અરજી કરી શકે છે. આ માટે RBIની સત્તાવાર વેબસાઇટ કે મોબાઇલ એપનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
આ નવા નિયમોનો મુખ્ય હેતુ લોન વસૂલાતને વ્યવસ્થિત, પારદર્શક અને ગ્રાહક-કેન્દ્રિત બનાવવાનો છે. ઘણી વખત જોવા મળ્યું છે કે નાની રકમના દેવા માટે પણ લોકોને માનસિક અને શારીરિક ત્રાસ સહન કરવો પડે છે. આ પગલાથી નાણાકીય ક્ષેત્રમાં ગ્રાહકનો વિશ્વાસ વધશે અને ઉઘરાણીની ગેરકાયદેસર પદ્ધતિઓ પર નિયંત્રણ રહેશે.
જોકે, એ નોંધવું આવશ્યક છે કે આ નિયમો લોન ન ચૂકવનારાઓને બચાવવા માટે નથી, પરંતુ વસૂલાત પ્રક્રિયા દરમિયાન ગ્રાહકની ગરિમાનું રક્ષણ કરવા માટે છે. લોન લેનાર દરેક વ્યક્તિએ સમયસર હપ્તા ચૂકવવા તે નૈતિક જવાબદારી છે. આમ છતાં, જો કોઈ કારણોસર હપ્તો ચૂકવી ન શકનારા ગ્રાહકોને હવે કાયદેસરની પ્રક્રિયા હેઠળ રાહત મેળવવાનો માર્ગ ખુલ્લો છે.
આ ફેરફારને નાણાકીય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો દ્વારા સ્વાગત કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેનાથી બેંકોની છબી પણ સુધરશે અને ગ્રાહકો વચ્ચે બેંકિંગ સેવાઓ પ્રત્યે વિશ્વાસ વધશે.