ગલીના છેવાડે બે ઘર આમને-સામને છે. એક ઘરમાં સાવિત્રી રહે છે. તે બે બાળકોની માતા છે અને વિધવા છે. દર મહિને તે કાપડની થેલી અને એક ઘસાયેલું કાર્ડ લઈને રાશનની દુકાને જાય છે અને મફત અનાજ લઈને પાછી આવે છે. સામેના ઘરમાં તેની પડોશી ફાતિમા રહે છે. ફાતિમાનો પત્ર ભાડાની રિક્ષા ચલાવે છે. તેમની દીકરીનો જન્મ ૨૦૧૫માં થયો હતો.
ફાતિમાની કમાણી સાવિત્રી કરતાં વધુ નથી. તેનો ચૂલો પણ વધુ તેજ સળગતો નથી. પણ તેની પાસે રાશન કાર્ડ નથી. મહિનો તંગ પડે ત્યારે તે દુકાનદાર પાસેથી ઉધાર લે છે. બંને સ્ત્રીઓએ આ વિશે ક્યારેય વાત કરી નથી. તેમણે બસ એટલું શીખી લીધું છે કે એક યાદી છે, અને તેમાંથી એક તેમાં છે, બીજી નથી.
એ યાદી એવા આંકડામાંથી બની છે, જે ફાતિમાની દીકરીના જન્મ પહેલાં નક્કી થઈ ચૂક્યા હતા. રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ, ૨૦૧૩ લાભાર્થીઓનાં નામ નથી જણાવતો. તે ટકાવારી જણાવે છે: ગ્રામીણ વસ્તીના ૭૫ ટકા સુધી અને શહેરી વસ્તીના ૫૦ ટકા સુધી.
આ ટકાવારી ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં ગણાયેલી વસ્તી પર લાગુ થાય છે. એટલે કે ૨૦૧૫માં જન્મેલી એ બાળકી એ ગણતરીમાં દેખાતી નથી, કારણ કે ગણતરી તેના જન્મના ચાર વર્ષ પહેલાં થઈ ગઈ હતી. આ રીત સાફ અને વ્યવસ્થિત છે. અને એટલે જ તેને તપાસવી જોઈએ.
પહેલાં જોઈએ કે આ યોજના કેટલું આપે છે. અધિનિયમ હેઠળ લગભગ ૮૧.૩૫ કરોડ લોકો દેશભરની રાશનની દુકાનોમાંથી અનાજ મેળવી શકે છે. આ આંકડો સમગ્ર યુરોપની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.
૨૦૨૨ના અંત સુધી પરિવારોએ થોડી કિંમત ચૂકવવી પડતી હતી: ચોખા રૂ. ૩ કિલો, ઘઉં રૂ. ૨ કિલો અને બાજરી જેવાં પાંકા અનાજ રૂ. ૧ કિલો. ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ના રોજ મંત્રીમંડળે નક્કી કર્યું કે અનાજ હવે મફત મળશે. પ્રાથમિકતા ધરાવતા પરિવારમાં દરેક વ્યક્તિને ૫ કિલો મળે છે. સૌથી ગરીબ પરિવારોને અંત્યોદય યોજના હેઠળ પ્રતિ પરિવાર ૩૫ કિલો મળે છે.
સંબંધિત ખાદ્ય યોજનાઓ સાથે જોડતાં સરકારનો ખર્ચ દર વર્ષે રૂ. ૨ લાખ કરોડથી વધુ થાય છે. હેતુ સ્પષ્ટ છે. ભૂખ અને કુપોષણ હજુ સાચાં છે. બાળકોની ઊંચાઈ નાની રહેવાની સમસ્યા ભલે ઓછી થઈ હોય, લાખો લોકોને હજુ પણ પૂરતું યોગ્ય ભોજન મળતું નથી. સસ્તું અનાજ પરિવારને એક ટેકો આપે છે. કમાવનાર બીમાર પડે કે કામ બંધ થાય, તો પેટે રાહ જોવી પડતી નથી.
સાવિત્રી આ વાત કોઈ અર્થશાસ્ત્રી કરતાં વધુ સારી રીતે જાણે છે. તે એ પણ જાણે છે, જે બજેટમાં દેખાતું નથી. જે પરિવારને અનાજ પર પૈસા ખર્ચવા નડતા નથી, તે દાળ, શાકભાજી, શાળાના પુસ્તકો કે દવાઓ પર થોડું વધુ ખર્ચી શકે છે. ખાદ્ય સુરક્ષા માત્ર પેટની વાત નથી. તે બાકીના જીવન માટે થોડા રૂપિયા મુક્ત કરે છે. અને જે ઘર કિનારે જીવે છે, ત્યાં થોડા રૂપિયા નક્કી કરે છે કે બાળકની નોટ જૂનમાં ખરીદાશે કે નહીં.
હવે પાછા મૂળ સવાલ પર આવીએ: હકદાર કોણ છે?
આ યાદી એક ગણતરીથી નક્કી થઈ છે, આજે કોણ ભૂખ્યું છે તેવા સર્વેક્ષણથી નહીં. અર્થશાસ્ત્રીઓ અને ખાદ્ય-અધિકાર કાર્યકરો વર્ષોથી કહે છે કે આનાથી ઘણા એવા લોકો બહાર રહી જાય છે, જે આંકડા સુધરે તો હકદાર બને. આગામી વસ્તી ગણતરી નવો આધાર આપશે અને ચર્ચા ફરી શરૂ થશે.
આ એટલા માટે મહત્વનું છે કે રાશન કાર્ડ એ પ્રવેશની ટિકિટ છે. જે પરિવાર યાદીમાં નથી, તે પડોશી જેટલો જ ગરીબ હોઈ શકે છે, જે યાદીમાં છે. તે જૂની ગણતરી, ખોવાયેલા દસ્તાવેજો કે કોઈ કર્મચારીની ભૂલના કારણે બહાર રહી ગયો હોઈ શકે છે. અને નામ જોડાવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે, જ્યાં ભૂખ થોભતી નથી.
ખામીની સાથે સાચી સિદ્ધિઓ પણ છે. ઘણી રાશનની દુકાનો હવે ઇલેક્ટ્રોનિક મશીનો વાપરે છે. અને ‘વન નેશન વન રાશન કાર્ડ’ પ્રણાલી પ્રવાસી મજૂરને એ રાજ્યમાં પણ પોતાના પરિવારનો હિસ્સો મેળવવાની છૂટ આપે છે, જ્યાં તેનું કાર્ડ બન્યું નથી. જે લોકો કામ માટે ફરે છે, તેમના માટે આ શાંત પ્રકારની આઝાદી છે. ટેક્નોલોજીએ રાશનના અનાજને ખુલ્લા બજારમાં વહેતું અટકાવવામાં પણ મદદ કરી છે.
પણ ટેક્નોલોજી એ યાદી બદલી શકતી નથી, જેનો આધાર જ ૨૦૧૧નો છે. જ્યાં સુધી નવી વસ્તી ગણતરી ન થાય અને યાદી નવેસરથી ન બને, ત્યાં સુધી ફાતિમા જેવા લાખો લોકો એ જ ગલીમાં, એ જ રાહ જોતા રહેશે.