રેલવે કાઉન્ટર કે IRCTC એપ પરથી સ્લીપર કે AC કોચની ટિકિટ બુક કરવી હોય, રિઝર્વ ટિકિટ કેન્સલ કરવી હોય, ટ્રેનોમાં સીટોની ઉપલબ્ધતા તપાસવી હોય કે ટ્રેનનો ચાર્ટ તૈયાર કરવો હોય — આ બધું રેલવેના એક વિશાળ અને જટિલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા થાય છે, જેને PRS કહેવામાં આવે છે.
PRS નો અર્થ 'પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ' (Passenger Reservation System) થાય છે. રેલવેમાં સ્લીપર, ચેર કાર, 3AC, 2AC અને 1AC જેવી આરક્ષિત શ્રેણીની ટિકિટો માટે મુસાફરોને કન્ફર્મ, RAC અને વેટિંગ ટિકિટ ફાળવવાનું કામ આ સિસ્ટમ હેઠળ જ થાય છે.
અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે PRS દ્વારા તમામ પ્રકારની ટિકિટો બુક થઈ શકતી નથી. તે ફક્ત રિઝર્વેશન માટે જ છે. જે ટ્રેનો કે ડબ્બાઓમાં રિઝર્વ સીટની વ્યવસ્થા હોય, તે માટે જ PRS થી ટિકિટ બુક થાય છે — પછી તે કન્ફર્મ ટિકિટ હોય, RAC હોય કે વેટિંગ ટિકિટ.
તો સામાન્ય પેસેન્જર ટ્રેનો કે જનરલ ડબ્બાઓની ટિકિટ કઈ સિસ્ટમ હેઠળ મળે છે? તેના માટે અલગથી UTS એટલે કે 'અનરિઝર્વ્ડ ટિકિટિંગ સિસ્ટમ' (Unreserved Ticketing System) છે. એટલે કે PRS દ્વારા માત્ર આરક્ષિત સીટોનું જ બુકિંગ શક્ય બને છે.
રોજ લાખો મુસાફરોને જુદી જુદી ટ્રેનોના અલગ અલગ કોચમાં સીટ ફાળવવાની જવાબદારી PRS ની છે. કોઈ 3AC માટે બર્થ બુક કરે છે, તો કોઈ 2AC કે 1AC માટે, કોઈ સ્લીપર માટે તો કોઈ ચેર કાર માટે. આ બધું એક કમ્પ્યુટર આધારિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
PRS નો ઉપયોગ ફક્ત ટિકિટ બુકિંગ પૂરતો સીમિત નથી. ટિકિટ કેન્સલેશન, સીટની ઉપલબ્ધતા તપાસવી અને ચાર્ટ તૈયાર કરવા માટે પણ તેનો જ ઉપયોગ થાય છે. સિનિયર સિટીઝન ક્વોટા કે મહિલા ક્વોટામાંથી રિઝર્વેશન કરાવીએ ત્યારે પણ કન્ફર્મ સીટ PRS હેઠળ જ મળે છે. છેલ્લી ઘડીએ RAC ટિકિટ કન્ફર્મ થાય તે પ્રક્રિયા પણ PRS દ્વારા જ સંચાલિત થાય છે.
PRS એક અત્યંત જટિલ અને સુવ્યવસ્થિત અલ્ગોરિધમ પર કામ કરે છે. આ જ કારણ છે કે તેના દ્વારા કન્ફર્મ, RAC, સિનિયર સિટીઝન, મહિલાઓ માટેના વિશેષ ક્વોટા તેમજ વિવિધ પ્રકારની વેટિંગ લિસ્ટનું સંચાલન શક્ય બને છે.
PRS ને સેન્ટર ફોર રેલવે ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ (CRIS) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. ચાર્ટ બન્યા બાદ ન થયેલી વેટિંગ ટિકિટ આપોઆપ કેન્સલ થઈ જાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, રેલવે કાઉન્ટર પર ટિકિટ બુક કરાવવાથી લઈને IRCTC એપ દ્વારા ઓનલાઇન રિઝર્વ ટિકિટ બુક કરવા સુધીનું તમામ કાર્ય PRS ના વિશાળ નેટવર્કને આભારી છે.
વર્ષ 1986માં મેન્યુઅલ રિઝર્વેશન કાઉન્ટર્સનું સ્થાન લેવાથી માંડીને આજના ઓનલાઇન અને મોબાઇલ ટિકિટ બુકિંગને સપોર્ટ કરવા સુધીની લાંબી સફર PRS એ સફળતાપૂર્વક ખેડી છે. ભારતીય રેલવે નેટવર્કમાં રિઝર્વ ટિકિટોના સંચાલન માટેનું આ કેન્દ્રીય કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પ્લેટફોર્મ વિશ્વના સૌથી મોટા પેસેન્જર રિઝર્વેશન પ્લેટફોર્મ્સમાંનું એક છે.