રેલવે બોર્ડે રેલવે કર્મચારીઓ, પેન્શનર્સ અને તેમના પરિવારો માટે પેન્શનના નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો છે. બોર્ડે ‘રેલ સર્વિસ એક્સટ્રાઓર્ડિનરી પેન્શન રૂલ્સ, 2026’ જાહેર કર્યા છે, જે 1993ના જૂના નિયમોનું સ્થાન લેશે. નવી જોગવાઈઓ ખાસ કરીને એવા કેસો માટે છે જેમાં કર્મચારીનું મૃત્યુ અથવા દિવ્યાંગતા રેલવે સેવા સાથે સંબંધિત હોય.
નવા નિયમો હેઠળ મૃત્યુ અને દિવ્યાંગતાના કેસોને ચાર કેટેગરી – A, B, C અને Dમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. કેટેગરી Aમાં એવા કેસો આવે છે જેનો રેલવે સેવા સાથે સીધો સંબંધ નથી. આવા કેસોમાં સામાન્ય પેન્શન નિયમો લાગુ થશે. કેટેગરી Bમાં રેલવે સેવાના કારણે અથવા સેવા દરમિયાન થયેલી પરિસ્થિતિથી થયેલા મૃત્યુ કે દિવ્યાંગતાનો સમાવેશ થાય છે. કેટેગરી Cમાં રમખાણો, હિંસા, ખરાબ હવામાન કે બચાવ કાર્યો જેવી ગંભીર પરિસ્થિતિઓને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. જ્યારે કેટેગરી Dમાં આતંકવાદી હુમલા, યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ કે દુશ્મનની કાર્યવાહી જેવા સૌથી ગંભીર કેસો રાખવામાં આવ્યા છે. B, C અને D કેટેગરીમાં એક્સટ્રાઓર્ડિનરી પેન્શનની જોગવાઈઓ લાગુ થશે.
ફેમિલી પેન્શનની રકમ કેસની કેટેગરી પ્રમાણે અલગ અલગ હશે. કેટેગરી Bમાં પાત્ર પરિવારને કર્મચારીના પગારના 60% ફેમિલી પેન્શન તરીકે મળી શકે છે. જ્યારે કેટેગરી C અને Dમાં આ રકમ કર્મચારીના પગારના 100% સુધીની હોઈ શકે છે. ફેમિલી પેન્શન માટે પાત્ર પરિવારમાં વિધવા, આશ્રિત બાળકો, માતા-પિતા અને કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આશ્રિત ભાઈ-બહેનનો સમાવેશ થાય છે. ફેમિલી પેન્શનની ન્યૂનતમ રકમ દર મહિને ₹18,000 નક્કી કરવામાં આવી છે.
દિવ્યાંગતાના કિસ્સામાં પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જો કોઈ રેલવે કર્મચારીને સેવા સંબંધિત કારણોસર દિવ્યાંગતા થાય છે, તો પેન્શનમાં સર્વિસ એલિમેન્ટ અને ડિસેબિલિટી એલિમેન્ટ જોડાઈ શકે છે. 100% દિવ્યાંગતાની સ્થિતિમાં કેટેગરી B અને C માટે ડિસેબિલિટી એલિમેન્ટ સંબંધિત પગાર અથવા સરેરાશ પગારના 30% થઈ શકે છે, જ્યારે સર્વિસ એલિમેન્ટ 50% નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. દિવ્યાંગતાની ટકાવારીના આધારે બ્રોડ-બેન્ડિંગ દ્વારા પણ તે નક્કી કરી શકાય છે.
નવા નિયમોમાં નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) સાથે જોડાયેલા રેલવે કર્મચારીઓ માટે પણ વિશેષ જોગવાઈઓ છે. પાત્ર કર્મચારી દ્વારા 2025ના NPS નિયમો હેઠળ પસંદ કરેલા વિકલ્પના આધારે સંબંધિત લાભ મળી શકે છે. આ ઉપરાંત પેન્શન કેસમાં વિલંબ થવા પર પણ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. વહીવટી વિલંબ અથવા બેદરકારીના કારણે ચૂકવણીમાં વિલંબ થાય તો બાકી રકમ પર વ્યાજ આપવાની જોગવાઈ છે.