ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા લોકો માટે ટિકિટ કન્ફર્મ થવી એ સૌથી મોટી ચિંતા હોય છે. ખાસ કરીને તહેવારો, વેકેશન કે લગ્નની સીઝનમાં મોટાભાગની ટ્રેનોમાં કન્ફર્મ સીટ મળવી ખૂબ મુશ્કેલ બની જાય છે. ઘણી વખત લાંબી વેટિંગ લિસ્ટ જોઈને મુસાફરોને લાગે છે કે હવે આ ટ્રેનમાં સીટ મળવી અશક્ય છે. પણ શું તમે જાણો છો કે ટ્રેનનો ચાર્ટ તૈયાર થયા પછી પણ ટિકિટ બુક કરી શકાય છે?
ભારતીય રેલવેમાં આ માટે ‘કરંટ બુકિંગ’ની સગવડ છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ ચાર્ટ તૈયાર થયા પછી જો ટ્રેનમાં કોઈ સીટ કે બર્થ ખાલી રહી જાય, તો તેને ફરીથી બુકિંગ માટે ખોલવામાં આવે છે. જોકે, આ સુવિધા ત્યારે જ મળે છે જ્યારે ખરેખર સીટ ખાલી હોય. રેલવે નવી સીટ ઉભી કરતું નથી, ફક્ત ખાલી પડેલી સીટ બુક કરવાની તક આપે છે.
પ્રશ્ન થાય કે ચાર્ટ બન્યા પછી સીટ ખાલી કેવી રીતે રહી જાય? વાસ્તવમાં, ઘણી વખત કેટલાક મુસાફરો છેલ્લી ઘડીએ પોતાની ટિકિટ કેન્સલ કરાવે છે. કેટલાક કિસ્સામાં ટિકિટ ક્લિયર ન થાય અથવા ટેકનિકલ કારણોસર બર્થ ખાલી રહી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં ટ્રેનમાં કેટલીક સીટો બચી જાય છે. એ જ ઉપલબ્ધ સીટો કરંટ બુકિંગ હેઠળ મુસાફરોને બુક કરવા માટે આપવામાં આવે છે. એટલે ચાર્ટ બની જવાનો અર્થ એ નથી કે ટ્રેનની બધી સીટો કાયમ માટે બંધ થઈ ગઈ.
કરંટ બુકિંગ ભારતીય રેલવેની એ સુવિધા છે, જેના દ્વારા ચાર્ટ બન્યા પછી પણ ખાલી રહેલી સીટો પર ટિકિટ બુક કરી શકાય છે. રેલવેની માર્ગદર્શિકા મુજબ કરંટ બુકિંગમાં ફક્ત કન્ફર્મ ટિકિટ જ મળે છે. એટલે જો આ સુવિધા હેઠળ સીટ મળે, તો સીધી કન્ફર્મ બર્થ મળે; વેટિંગ લિસ્ટ કે RAC ટિકિટની જેમ રાહ જોવી પડતી નથી.
પણ એ સમજવું જરૂરી છે કે કરંટ બુકિંગનો અર્થ એ નથી કે ચાર્ટ બન્યા પછી દરેક ટ્રેનમાં સીટ મળી જ જશે. આ સંપૂર્ણપણે એ બાબત પર આધાર રાખે છે કે તે સમયે ટ્રેનમાં કોઈ સીટ ખાલી છે કે નહીં. સીટોની ઉપલબ્ધતા ટ્રેન, મુસાફરીની તારીખ અને બોર્ડિંગ સ્ટેશન પર પણ આધાર રાખે છે. બની શકે કે ટ્રેનમાં સીટ ખાલી હોય, પણ તમારા સ્ટેશનથી ગંતવ્ય સ્થાન વચ્ચેના રૂટ પર ઉપલબ્ધ ન હોય. તેથી દરેક ટ્રેનમાં કરંટ બુકિંગનો વિકલ્પ કે કન્ફર્મ સીટ મળવી ફરજિયાત નથી.
ઉદાહરણ તરીકે, ધારો કે તમારે દિલ્હીથી લખનૌ જવું છે. મુસાફરીના થોડા કલાક પહેલાં ટિકિટ ચેક કરતાં લાંબું વેટિંગ દેખાયું, જેથી તમે બુકિંગ ન કર્યું. પછી કેટલાક મુસાફરોએ ટિકિટ રદ કરી અને ચાર્ટ બન્યા પછી કેટલીક સીટો ખાલી રહી ગઈ. આવી સ્થિતિમાં રેલવે તે ખાલી સીટો કરંટ બુકિંગ હેઠળ મૂકે છે. હવે જો તમે ફરીથી એપ કે વેબસાઇટ પર ચેક કરો અને સીટ ઉપલબ્ધ હોય, તો તમને સીધી પાકી ટિકિટ મળી શકે છે.
રેલવેની સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા મુજબ કરંટ બુકિંગમાં ફક્ત કન્ફર્મ ઈ-ટિકિટ જ બુક થઈ શકે છે. આ સુવિધા હેઠળ સામાન્ય રીતે મુસાફરને તે જ ઉપલબ્ધ બર્થ ફાળવવામાં આવે છે. સામાન્ય બુકિંગની સરખામણીમાં કરંટ બુકિંગના નિયમોમાં થોડો તફાવત હોય છે. જેમ કે, આ બુકિંગ પછી બોર્ડિંગ સ્ટેશન, મુસાફરનું નામ, ઉંમર કે જેન્ડર બદલવાની પરવાનગી મળતી નથી.
જો તમારી ટ્રેનમાં અગાઉ ટિકિટ ખાલી નહોતી, તો ટ્રેન ઉપડવાના થોડા સમય પહેલાં એકવાર સીટોની સ્થિતિ ચેક કરી લેવી જોઈએ. પણ ફક્ત ચાર્ટ બન્યા પછી સીટ મળી જ જશે તેવા ભરોસે મુસાફરીનું આખું આયોજન ન કરવું જોઈએ. કરંટ બુકિંગ સંપૂર્ણપણે ઉપલબ્ધ ખાલી સીટો પર નિર્ભર છે. સીટ ખાલી હશે તો જ બુકિંગ થશે, અન્યથા ટિકિટ મળશે નહીં.
અહીં સામાન્ય ટિકિટ અને કરંટ બુકિંગ વચ્ચેનો ભેદ સમજવો જરૂરી છે. નિયમ મુજબ એકવાર ચાર્ટ બની ગયા પછી સામાન્ય ઈ-ટિકિટ ઓનલાઇન સીધી કેન્સલ કરી શકાતી નથી. આવી સ્થિતિમાં રિફંડ મેળવવા માટે નિયમો અનુસાર TDR (ટિકિટ ડિપોઝિટ રિસિટ) ફાઇલ કરવી પડે છે. તેથી ટિકિટ બુક કરતી વખતે આ બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.