દિલ્હીમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના પ્રદર્શન પર પોલીસની કાર્યવાહી ચાલુ છે. અભિજીત દીપકે, સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાને ફ્લાઇટમાંથી ઉતારીને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા. અરવિંદ કેજરીવાલ, મમતા બેનર્જી અને પિનરાઈ વિજયન જેવા ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓને પણ કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા. પોલીસનું કહેવું છે કે પ્રદર્શનને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી અને દિલ્હીમાં BNSની કલમ 163 લાગુ છે. પ્રદર્શનકારીઓ કહે છે કે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન નાગરિકોનો અધિકાર છે. આ સંદર્ભમાં 8 મહત્ત્વના સવાલોના જવાબ જાણીએ.
સવાલ 1: શું પ્રદર્શન મૂળભૂત અધિકાર છે?
હા. બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ બોલવાની અને પોતાની વાત કહેવાની સ્વતંત્રતા છે. અનુચ્છેદ 19(1)(b) હેઠળ હથિયાર વિના શાંતિપૂર્ણ રીતે એકઠા થવાનો અધિકાર છે. પરંતુ આ અધિકાર અમર્યાદિત નથી. અનુચ્છેદ 19(3) અનુસાર સરકાર જાહેર વ્યવસ્થા માટે તેના પર યોગ્ય પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે.
સવાલ 2: શું વિરોધ પ્રદર્શન માટે પોલીસની મંજૂરી જરૂરી છે?
હા. 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટે મજૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન (MKSS) વિરુદ્ધ ભારત સરકાર કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરીને ફરિયાદો યોગ્ય સ્થળ સુધી પહોંચાડવી નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર છે. પોલીસ કમિશનર અથવા તેમના અધિકૃત અધિકારી પાસેથી અગાઉથી મંજૂરી લેવાની વ્યવસ્થા કરી શકાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ ભરત ચુગના જણાવ્યા મુજબ, મંજૂરીનો હેતુ સુરક્ષાની વ્યવસ્થા કરવાનો છે, પ્રદર્શન બંધ કરવાનો નહીં. સરકાર કે પોલીસે પોતાના દરેક નિર્ણયના પક્ષમાં કાયદેસર તર્ક આપવો જરૂરી છે.
સવાલ 3: દિલ્હી પોલીસના નિયમો શું છે?
દિલ્હી પોલીસના સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડર મુજબ અરજી સામાન્ય રીતે DCPને ઓછામાં ઓછા 10 દિવસ પહેલાં આપવી પડે છે. મોડેથી આવેલી અરજી પર પણ વિચાર થઈ શકે છે. તે સ્થળની ઉપલબ્ધતા અને વ્યવસ્થા માટે મળતા પૂરતા સમય પર આધારિત છે. એટલે કે 10 દિવસનો નિયમ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી. અરજીઓ પર ‘પહેલા આવો, પહેલા મેળવો’ના આધારે નિર્ણય લેવાય છે. તે પહેલાં સ્પેશિયલ બ્રાન્ચ, ટ્રાફિક પોલીસ અને નવી દિલ્હી જિલ્લા પોલીસનો અભિપ્રાય લેવાય છે. DCP જુએ છે કે પ્રદર્શનથી ટ્રાફિક અટકશે કે નહીં, લોકોની સુરક્ષા અને શાંતિને ખતરો થશે કે નહીં. જંતર-મંતર પર મહત્તમ 1,000 લોકોને મંજૂરી છે. તેનાથી વધુ લોકો હોય તો રામલીલા મેદાનનો વિકલ્પ છે, જેની ક્ષમતા 50,000 સુધી હોવાનું કહેવાય છે. પોલીસનો તર્ક છે કે CJPએ 7 ઓક્ટોબરે અરજી કરી હતી, એટલે કે પ્રદર્શનના માત્ર 3 દિવસ પહેલાં. તેથી મંજૂરી આપી શકાય નહીં. દિલ્હી પોલીસના જોઈન્ટ કમિશનર નૂપુર પ્રસાદે પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં જણાવ્યું કે CJPને 10 ઓક્ટોબરે પ્રદર્શનની પરવાનગી આપવામાં આવી નથી.
સવાલ 4: મંજૂરી ન મળે તો શું રસ્તો છે?
બે રસ્તા છે. પહેલો રસ્તો પોલીસ પાસે ફરીથી જવાનો છે. આયોજકો ઇનકારના કારણોનો જવાબ આપી શકે છે અને નાની ભીડ, ઓછો સમય કે બીજી જગ્યાનો પ્રસ્તાવ મૂકી શકે છે. બીજો રસ્તો અદાલત છે. સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડરમાં DCPનો નિર્ણય ‘અંતિમ અને બંધનકર્તા’ કહેવાયો છે અને તેની સામે અલગથી અપીલની જોગવાઈ નથી. પરંતુ જો આયોજકોને લાગે કે ઇનકાર મનસ્વી છે અથવા શાંતિપૂર્ણ સભાના અધિકાર વિરુદ્ધ છે, તો તેઓ અનુચ્છેદ 226 હેઠળ દિલ્હી હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવી શકે છે.
સવાલ 5: ધારા 163 શું છે અને શું તેને પડકારી શકાય છે?
પોલીસ પાસે પ્રદર્શન રોકવાનું વધુ એક હથિયાર છે, પ્રતિબંધાજ્ઞા. પહેલાં તેને CrPCની ધારા 144 કહેવામાં આવતી હતી. હવે તે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની ધારા 163 છે. આમાં મેજિસ્ટ્રેટ લેખિત આદેશ આપીને કોઈ વિસ્તારમાં 5 કે તેથી વધુ લોકોના એકઠા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે. અહેવાલ મુજબ દિલ્હી પોલીસે 2 ઓક્ટોબરે સમગ્ર નવી દિલ્હીમાં કલમ 163 લાગુ કરી હતી. તેના વિરુદ્ધ પણ ઉપાય છે. કલમ 163(5) હેઠળ અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ આદેશ જારી કરનાર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ તેને રદ કરવા અથવા બદલવા માટે અરજી કરી શકે છે. મેજિસ્ટ્રેટે સુનાવણીની તક વહેલી તકે આપવી પડે છે અને અરજી નામંજૂર કરે તો તેના કારણો લેખિતમાં જણાવવા પડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ વિરાગ ગુપ્તાના જણાવ્યા મુજબ, કલમ 163ને પડકાર્યા પછી જો તેને રદ કરવાનો આદેશ મળે તો પ્રદર્શનનો રસ્તો ખૂલી શકે છે.
સવાલ 6: કસ્ટડી અને ધરપકડમાં શું તફાવત છે?
ધરપકડ એટલે કાયદેસર રીતે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છીનવીને પોલીસ હિરાસતમાં લેવી. તેમાં ગુનો નોંધાય છે, કેસ દાખલ થાય છે અને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે. કસ્ટડી એટલે વ્યક્તિને પોલીસની હિરાસતમાં રાખવી, પણ તે ધરપકડ કરતાં અલગ પ્રક્રિયા છે. કસ્ટડીમાં વ્યક્તિને પૂછપરછ માટે રોકી શકાય છે, પણ ધરપકડના કાનૂની પગલાં લેવાયા હોય તે જરૂરી નથી. જો કસ્ટડી લાંબી ચાલે તો કોર્ટમાં રજૂ કરવું પડે છે.
સવાલ 7: પોલીસ મંજૂરી વગર પ્રદર્શન રોકી શકે છે?
પોલીસ જાહેર વ્યવસ્થા જળવાય તે માટે શરતો સાથે મંજૂરી આપે છે. જો મંજૂરી ન હોય અને પ્રદર્શન થાય તો પોલીસ કાર્યવાહી કરી શકે છે. પરંતુ કાર્યવાહી પ્રમાણસર અને કાયદેસર હોવી જોઈએ. શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનને રોકવું એ મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણાય.
સવાલ 8: પ્રદર્શન દરમિયાન ધરપકડ થાય તો શું અધિકાર છે?
ધરપકડ થાય તો વ્યક્તિને તેના કારણો જણાવવા પડે, વકીલ સાથે વાત કરવાનો અધિકાર છે અને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવું પડે. સાથે જ જામીન માટે અરજી કરી શકાય છે. આ અધિકારો બંધારણ અને કાયદા હેઠળ સુરક્ષિત છે.
આમ, પ્રદર્શન મૂળભૂત અધિકાર છે, પણ તેની સાથે જાહેર વ્યવસ્થા અને સુરક્ષાની જવાબદારી પણ જોડાયેલી છે. પોલીસ મંજૂરી અને પ્રતિબંધાજ્ઞા જેવા પગલાં કાયદેસર તર્ક સાથે હોવા જોઈએ, જેથી નાગરિકના અધિકાર અને જાહેર હિત વચ્ચે સંતુલન જળવાય.