ભારતીય રેલવે છેલ્લી ઘડીએ મુસાફરી કરવા માંગતા લોકો માટે 'તત્કાલ' અને 'પ્રીમિયમ તત્કાલ' એમ બે પ્રકારની બુકિંગ સુવિધા આપે છે. ઘણા મુસાફરોને આ બંને વચ્ચેનો તફાવત ખબર નથી હોતી. આ લેખમાં આપણે જોઈશું કે પ્રીમિયમ તત્કાલ શું છે, તે સામાન્ય તત્કાલથી કેવી રીતે અલગ પડે છે અને તેની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થાય છે.
દરરોજ લાખો લોકો ભારતીય રેલવેમાં મુસાફરી કરે છે. જ્યારે કોઈને અચાનક મુસાફરી કરવી પડે ત્યારે તત્કાલ ક્વોટા કામ લાગે છે. આ જ સેવાને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવા માટે રેલવેએ 'પ્રીમિયમ તત્કાલ' યોજના શરૂ કરી. તેમાં મોટાભાગના નિયમો સામાન્ય તત્કાલ જેવા જ છે, પણ એક મોટો ફરક છે — તેનું ભાડું ડાયનેમિક હોય છે, એટલે કે બેઠકો ભરાતાં ભાડું વધતું જાય છે.
પ્રીમિયમ તત્કાલની ટિકિટ ફક્ત IRCTCની વેબસાઇટ કે એપ પરથી જ બુક થાય છે. રેલવે કાઉન્ટર કે ટ્રાવેલ એજન્ટ પાસેથી તે બુક કરી શકાતી નથી. તાત્કાલિક મુસાફરીમાં કન્ફર્મ સીટ મેળવવા માટે તેને સારો વિકલ્પ માનવામાં આવે છે.
સામાન્ય તત્કાલમાં વધારાનો ચાર્જ નિશ્ચિત હોય છે. પણ પ્રીમિયમ તત્કાલમાં બેઠકો જેમ જેમ વેચાય છે તેમ ભાડું વધતું જાય છે — જેમ એરલાઇનની ટિકિટના ભાવ વધતા-ઘટતા હોય છે તેમ. શરૂઆતની બેઠકો ઓછા દરે મળે છે, પણ જ્યારે ગણતરીની બેઠકો બચે ત્યારે ભાડું સામાન્ય તત્કાલ કરતાં બે થી ત્રણ ગણું વધી શકે છે. આ પદ્ધતિને 'ડાયનેમિક પ્રાઇસિંગ' કહેવાય છે.
બંને પ્રકારની ટિકિટ માટે બુકિંગનો સમય સરખો છે: AC ક્લાસ માટે સવારે 10 વાગ્યે અને નોન-AC ક્લાસ માટે સવારે 11 વાગ્યે. બુકિંગ મુસાફરીની તારીખના એક દિવસ પહેલાં શરૂ થાય છે. ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે આ ક્વોટામાં કોઈ રાહત મળતી નથી અને બાળકો માટે પણ પૂરું ભાડું લેવાય છે.
બંને ક્વોટા વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત બુકિંગની રીત અને ભાડામાં છે. સામાન્ય તત્કાલ ટિકિટ સ્ટેશન કાઉન્ટર, ઓનલાઇન એજન્ટ કે IRCTC પરથી બુક થઈ શકે છે, જ્યારે પ્રીમિયમ તત્કાલ ફક્ત IRCTC પરથી જ. સામાન્ય તત્કાલના દર નિશ્ચિત હોય છે, પણ પ્રીમિયમ તત્કાલના દર માંગ પ્રમાણે બદલાય છે.
રિફંડ અને કેન્સલેશનના નિયમો પણ કડક છે. કન્ફર્મ થયેલી પ્રીમિયમ તત્કાલ કે તત્કાલ ટિકિટ રદ કરો તો પૈસા પાછા મળતા નથી — આખી રકમ જપ્ત થાય છે. રિફંડ ફક્ત ત્યારે જ મળે જ્યારે ટ્રેન રદ થાય અથવા ઘણું મોડું થાય.